નરસિંહ જયંતી 2038

વૈશાખ સુદ ચૌદસે ભગવાન વિષ્ણુના નરસિંહ અવતારનું સ્મરણ કરીને નરસિંહ જયંતી ઉજવાય છે. પ્રહ્લાદની રક્ષા અને હિરણ્યકશિપુના અંત સાથે જોડાયેલી આ કથા ભાગવત પુરાણમાં આવે છે. આ દિવસે ભક્તો નરસિંહની પૂજા કરે છે, કથા સાંભળે છે, ભજન ગાય છે અને પોતાની પરંપરા મુજબ વ્રત કરે છે.

નારદમુનિ યુધિષ્ઠિરને પ્રહ્લાદની વાત કહી રહ્યા હતા. વિષ્ણુએ વરાહ અવતારમાં હિરણ્યાક્ષનો વધ કર્યો ત્યારે તેનો ભાઈ હિરણ્યકશિપુ ગુસ્સે ભરાયો. તેને વિષ્ણુ સામે વેર લેવું હતું. તેણે પોતાના અસુર સાથીઓને યજ્ઞ, તપ, વેદનો અભ્યાસ અને ધાર્મિક જીવનને નુકસાન પહોંચાડવા મોકલ્યા. ગામો, આશ્રમો અને વસાહતો પર હુમલા થવા લાગ્યા. હિરણ્યકશિપુને માત્ર રાજ્ય નહીં, કોઈ હરાવી ન શકે એવી સત્તા મેળવવી હતી.

તે મંદર પર્વતની ખીણમાં કઠોર તપ કરવા ગયો. હાથ ઊંચા રાખીને, આકાશ તરફ જોઈને અને પગના અંગૂઠા પર ઊભો રહીને તેણે તપ કર્યું. કથામાં તેના તપના અગ્નિથી લોકમાં તાપ ફેલાયાનું વર્ણન છે. લાંબો સમય પસાર થયો. તેના શરીર પર રાફડો બની ગયો અને ઘાસ ઊગી નીકળ્યું. કીડીઓએ શરીરનું માંસ પણ ખાઈ નાખ્યું, છતાં તે તપમાં અડગ રહ્યો. દેવતાઓ આ તાપથી અકળાઈને બ્રહ્મા પાસે ગયા અને આ ઉપદ્રવ અટકાવવા વિનંતી કરી.

હિરણ્યકશિપુ તપમાં હતો એ દરમિયાન ઇન્દ્રની આગેવાનીમાં દેવતાઓએ અસુરો પર હુમલો કર્યો. અસુરો પોતાનો જીવ બચાવવા નાસી ગયા. ઇન્દ્રે હિરણ્યકશિપુની ગર્ભવતી પત્ની કયાધુને પકડી. ગર્ભમાં રહેલું બાળક પણ હિરણ્યકશિપુ જેવું જ થશે એવી શંકાથી તેને બાળકના જન્મ સુધી કેદમાં રાખવાનો ઇરાદો હતો. ઇન્દ્ર કયાધુને લઈ જતા હતા ત્યારે નારદમુનિ મળ્યા. તેમણે આ સ્ત્રી નિર્દોષ છે અને તેના ગર્ભમાં ભગવાનનો મહાન ભક્ત છે એમ કહી તેને છોડી દેવા કહ્યું. ઇન્દ્રે નારદની વાત માની અને કયાધુને મુક્ત કરી.

નારદ કયાધુને પોતાના આશ્રમમાં લઈ ગયા. પતિ પાછો આવે ત્યાં સુધી તેને ત્યાં સુરક્ષિત રહેવા કહ્યું. કયાધુએ નારદની સેવા કરી અને તેમની પાસેથી આત્મજ્ઞાન તથા ભગવાનની ભક્તિની વાતો સાંભળી. ગર્ભમાં રહેલા પ્રહ્લાદે પણ એ ઉપદેશ સાંભળ્યો હતો, એવું કથામાં આવે છે. નારદના આશીર્વાદથી એ વાતો તેના મનમાં રહી ગઈ. હિરણ્યકશિપુ પાછો આવે પછી બાળકનો જન્મ થાય એવી કયાધુની ઇચ્છા હતી; તે ત્યાં રહીને પતિની રાહ જોતી હતી.

બીજી તરફ બ્રહ્મા ભૃગુ, દક્ષ અને બીજા ઋષિઓ સાથે હિરણ્યકશિપુ પાસે પહોંચ્યા. રાફડામાં ઢંકાયેલું તેનું શરીર જોઈ તેમણે તેના તપની પ્રશંસા કરી. પોતાના કમંડળનું જળ છાંટ્યું ત્યારે હિરણ્યકશિપુ ફરી યુવાન અને બળવાન શરીર સાથે બહાર આવ્યો. તેણે બ્રહ્માને પ્રણામ કર્યા અને સ્તુતિ કરી. વરદાન માગવાનું કહેવાતાં તેણે પોતાની સુરક્ષા માટે ઘણી શરતો મૂકી. બ્રહ્માએ સર્જેલા કોઈ જીવથી તેનું મૃત્યુ ન થાય; ઘરની અંદર કે બહાર નહીં, દિવસે કે રાતે નહીં, ધરતી પર કે આકાશમાં નહીં, કોઈ શસ્ત્રથી નહીં અને માણસ કે પશુથી પણ નહીં. દેવ, અસુર, નાગ કે જીવંત કે નિર્જીવ કોઈ વસ્તુથી મૃત્યુ ન આવે અને યુદ્ધમાં કોઈ હરાવી ન શકે, એવું પણ માગ્યું. તેણે સર્વ પર સત્તા અને વિશેષ શક્તિઓ પણ માગી. બ્રહ્માએ તેને વરદાન આપ્યું.

વરદાન મળ્યા પછી હિરણ્યકશિપુનો અહંકાર વધ્યો. તેણે જુદા જુદા લોકના શાસકોને હરાવ્યા અને ઇન્દ્રના મહેલમાં રહેવા લાગ્યો. લોકો તેની સામે માથું નમાવતા. યજ્ઞમાં દેવતાઓને મળવાના ભાગ પણ તે પોતે લઈ લેતો. સત્તા અને વૈભવ મળ્યાં, છતાં વિષ્ણુ સામેનો દ્વેષ ઓછો થયો નહીં. દેવતાઓ અને ઋષિઓએ દુઃખી થઈને ભગવાનનો આશરો લીધો. તેમને આશ્વાસન મળ્યું કે હિરણ્યકશિપુના અત્યાચારનો અંત આવશે. પોતાના નિર્દોષ પુત્ર પ્રહ્લાદને સતાવશે ત્યારે તેના અંતનો સમય આવશે.

હિરણ્યકશિપુને ચાર પુત્રો હતા. તેમાં પ્રહ્લાદનો સ્વભાવ પિતાથી એકદમ જુદો હતો. તે શાંત, નમ્ર અને સૌ પ્રત્યે દયાળુ હતો. મોટાઓનો આદર કરતો અને બીજા લોકોનું ભલું ઇચ્છતો. નાનપણથી જ તેનું મન વિષ્ણુમાં લાગેલું રહેતું. ક્યારેક ભગવાનને યાદ કરીને ગાતો, ક્યારેક આનંદથી હસતો અને ક્યારેક તેની આંખોમાં આંસુ આવી જતાં. પિતાની શક્તિ કે સંપત્તિનો તેને ગર્વ નહોતો.

હિરણ્યકશિપુએ પ્રહ્લાદને ભણવા માટે શુક્રાચાર્યના બે પુત્રો ષંડ અને અમર્ક પાસે મોકલ્યો. બીજા અસુરબાળકો પણ ત્યાં ભણતા હતા. ગુરુઓ રાજકારણ, સંપત્તિ અને રાજ્ય ચલાવવાની રીત શીખવતા. કોણ પોતાનો મિત્ર અને કોણ શત્રુ, એ ઓળખીને ચાલવાની વાત કરતા. પ્રહ્લાદ પાઠ સાંભળતો અને બોલતો, પણ સૌને પોતાના-પારકામાં વહેંચવાની આ રીત તેને ગમતી નહોતી.

એક દિવસ હિરણ્યકશિપુએ પ્રહ્લાદને ખોળામાં બેસાડીને પ્રેમથી પૂછ્યું કે ભણવામાં તેને સૌથી સારી વાત કઈ લાગી. પ્રહ્લાદે કહ્યું કે શરીર અને ઘરના મોહમાં પડીને ચિંતામાં જીવવા કરતાં એ પકડ છોડીને ભગવાનનો આશરો લેવો સારો. પુત્રના મોઢે વિષ્ણુભક્તિની વાત સાંભળી હિરણ્યકશિપુને લાગ્યું કે કોઈ શત્રુએ તેની બુદ્ધિ બગાડી છે. તેણે ગુરુઓને પ્રહ્લાદનું વધુ ધ્યાન રાખવા અને કોઈ વૈષ્ણવ તેની પાસે ન પહોંચે તેની કાળજી લેવા કહ્યું.

ગુરુઓએ પ્રહ્લાદને પૂછ્યું કે તેને આ વાતો કોણે શીખવી. તેણે સમજાવ્યું કે પોતાના અને શત્રુનો ભેદ ભગવાનની માયાથી ઊભો થાય છે. જેમ લોખંડ ચુંબક તરફ ખેંચાય છે, તેમ તેનું મન વિષ્ણુ તરફ ખેંચાય છે. ગુરુઓએ તેને ધમકાવ્યો અને ફરી પોતાના પાઠ શીખવ્યા. પછી માતાએ તેને સ્નાન કરાવી, શણગારીને પિતા પાસે મોકલ્યો. હિરણ્યકશિપુએ ફરી ખોળામાં બેસાડીને ભણવામાંથી શીખેલી સારી વાત પૂછતાં પ્રહ્લાદે ભક્તિના નવ રસ્તા કહ્યા: ભગવાનની વાત સાંભળવી, તેમનાં ગુણ ગાવા, તેમનું સ્મરણ કરવું, તેમનાં ચરણની સેવા, પૂજા, વંદન, સેવક તરીકે રહેવું, મિત્રભાવ રાખવો અને પોતાને તેમને સમર્પિત કરવું.

આ સાંભળીને હિરણ્યકશિપુ ગુરુઓ પર ગુસ્સે થયો. ગુરુઓએ કહ્યું કે આ ભક્તિ તેમણે શીખવી નથી; પ્રહ્લાદનું મન જાતે જ એ તરફ જાય છે. પિતાએ પ્રહ્લાદને ફરી પૂછ્યું ત્યારે તેણે કહ્યું કે જે લોકો માત્ર ભોગ અને મોહમાં અટવાયેલા છે, તેઓ પોતાના સાચા હિતને ઓળખી શકતા નથી. ભગવાનના ભક્તનો સંગ જરૂરી છે. હવે હિરણ્યકશિપુનો ગુસ્સો કાબૂ બહાર ગયો. તેણે બાળકને ખોળામાંથી જમીન પર ફેંકી દીધો અને સેવકોને તેને મારી નાખવા કહ્યું. પોતાના ભાઈને મારનાર વિષ્ણુની ભક્તિ કરતો આ પુત્ર તેને શત્રુ જેવો લાગતો હતો. પ્રહ્લાદની ઉંમર ત્યારે માત્ર પાંચ વર્ષની હતી.

અસુર સેવકોએ પ્રહ્લાદ પર ત્રિશૂળથી પ્રહાર કર્યા. તે શાંતિથી ભગવાનનું ધ્યાન ધરતો રહ્યો અને પ્રહારોની અસર થઈ નહીં. પછી હિરણ્યકશિપુએ તેને મારી નાખવા બીજા ઘણા ઉપાય અજમાવ્યા. હાથીઓના પગ નીચે નાખ્યો, ઝેરી સાપોની વચ્ચે મૂક્યો, ઝેર આપ્યું અને ભૂખ્યો રાખ્યો. પર્વત પરથી ફેંકવા, ભારે પથ્થરોથી કચડવા, તાંત્રિક પ્રયોગો અને માયાથી હાનિ પહોંચાડવા પણ પ્રયત્ન કર્યો. ઠંડી, પવન, અગ્નિ અને પાણીથી પણ તેને નુકસાન ન થયું. દરેક પ્રયત્ન નિષ્ફળ ગયો, પણ પ્રહ્લાદે વિષ્ણુનું સ્મરણ છોડ્યું નહીં.

પુત્રનું કશું બગાડી ન શકતાં હિરણ્યકશિપુ પોતે ચિંતામાં પડ્યો. આ બાળક તેની કોઈ સજાથી ડરતું કેમ નથી, એ તેને સમજાતું નહોતું. ષંડ અને અમર્કે તેને ધીરજ રાખવા કહ્યું. શુક્રાચાર્ય પાછા આવે ત્યાં સુધી બાળકને વરુણના પાશથી બાંધી રાખવા અને પછી ફરી ભણાવવાની સલાહ આપી. હિરણ્યકશિપુએ તેમની વાત માની. પ્રહ્લાદ ફરી ગુરુઓ પાસે ગયો, પણ તેની ભક્તિ બદલાઈ નહીં.

ગુરુઓ ઘરના કામે ગયા હોય ત્યારે બાળકો પ્રહ્લાદને રમવા બોલાવતા. તે પ્રેમથી તેમને પોતાની પાસે બેસાડતો અને ભગવાનની વાતો સમજાવતો. ભક્તિ માટે વૃદ્ધાવસ્થાની રાહ ન જોવી, નાનપણથી જ જીવનનો સારો ઉપયોગ કરવો, એવું કહેતો. શરીર બદલાય છે, પણ આત્મા એ ફેરફારોથી જુદો છે. ભગવાન સૌના હૃદયમાં છે, એટલે સૌ પ્રત્યે સારો ભાવ રાખવો. ભક્તોના સંગ, પ્રાર્થના, સ્મરણ અને સેવાથી મનની કામના, ગુસ્સો, લોભ અને ઈર્ષ્યા ઓછી થાય છે. મિત્રોએ પૂછ્યું કે તે પણ તેમની સાથે જ ભણ્યો છે, તો તેને આ બધું ક્યાંથી જાણવા મળ્યું? ત્યારે પ્રહ્લાદે માતાના ગર્ભમાં નારદનો ઉપદેશ સાંભળ્યાની આખી વાત કહી. બીજા બાળકો રમકડાં મૂકીને તેની વાત ધ્યાનથી સાંભળવા લાગ્યાં અને તેમનાં મન પણ વિષ્ણુભક્તિ તરફ વળ્યાં.

ષંડ અને અમર્કે આ ફેરફાર જોયો ત્યારે તેમને ભય લાગ્યો. તેમણે હિરણ્યકશિપુને બધું જણાવી દીધું. રાજા ગુસ્સાથી ધ્રૂજવા લાગ્યો અને પ્રહ્લાદને બોલાવ્યો. બાળક હાથ જોડીને શાંતિથી ઊભો રહ્યો. હિરણ્યકશિપુએ પૂછ્યું કે તે કોના બળે તેના આદેશને ગણકારતો નથી. પ્રહ્લાદે કહ્યું કે પોતાને બળ આપનાર અને પિતાને બળ આપનાર એક જ ભગવાન છે; દરેકને બળ તેમનાથી મળે છે. તેણે પિતાને ગુસ્સો અને શત્રુભાવ છોડીને સૌ પ્રત્યે સમાન ભાવ રાખવા કહ્યું. પોતાનું મન જીત્યા વિના બીજાને જીતી લીધાનો ગર્વ ન કરવો, એમ પણ સમજાવ્યું.

હિરણ્યકશિપુને આ જવાબથી વધુ ગુસ્સો આવ્યો. તેણે પૂછ્યું કે પ્રહ્લાદ જે ભગવાનને સર્વત્ર હોવાનું કહે છે તે ક્યાં છે; શું આ સભાના થાંભલામાં પણ છે? તે પ્રહ્લાદને મારી નાખવાની ધમકી આપતો સિંહાસન પરથી ઊભો થયો. હાથમાં તલવાર લીધી અને થાંભલાને મુક્કો માર્યો. અંદરથી ભયંકર ગર્જના સંભળાઈ. અવાજ એટલો પ્રચંડ હતો કે અસુરો ગભરાઈ ગયા. હિરણ્યકશિપુએ ચારે તરફ જોયું, પણ અવાજ ક્યાંથી આવે છે એ તરત સમજાયું નહીં.

એ થાંભલામાંથી ભગવાનનું અદ્ભુત રૂપ પ્રગટ થયું. તે ન તો સંપૂર્ણ માણસનું હતું, ન સિંહનું. સિંહ જેવું મુખ, તેજસ્વી આંખો, ફેલાયેલી કેશવાળી, તીક્ષ્ણ દાંત, પહોળી છાતી અને અનેક હાથવાળું નરસિંહનું રૂપ સામે ઊભું હતું. હિરણ્યકશિપુને લાગ્યું કે વિષ્ણુએ તેને મારવા આ રૂપ લીધું છે. છતાં પોતાના બળના ગર્વથી તે ગદા લઈને તેમની સામે ધસ્યો. નરસિંહે તેને ગદા સહિત પકડી લીધો, પછી છૂટવા દીધો. હિરણ્યકશિપુએ એમ માન્યું કે તેઓ તેનાથી ડરી ગયા છે. તે થોડું રોકાઈને તલવાર અને ઢાલ સાથે ફરી લડવા આવ્યો.

હિરણ્યકશિપુ ઝડપથી ઉપર-નીચે ફરીને પોતાનો બચાવ કરતો હતો. નરસિંહે ગર્જના સાથે તેને ફરી પકડી લીધો. સંધ્યાનો સમય હતો, જ્યારે ન પૂરો દિવસ હતો ન રાત. સભાના દ્વાર પર, ન સંપૂર્ણ અંદર ન બહાર, તેમણે હિરણ્યકશિપુને પોતાની જાંઘો પર રાખ્યો. તે ન જમીન પર હતો ન આકાશમાં. નરસિંહે કોઈ શસ્ત્રને બદલે પોતાના નખથી તેનું શરીર ચીરીને તેનો અંત કર્યો. માણસ કે પશુના સામાન્ય રૂપમાં નહીં, પરંતુ આ અદ્ભુત રૂપે પ્રગટીને તેમણે બ્રહ્માના વરદાનની શરતો વચ્ચે જ તેનો વધ કર્યો.

હિરણ્યકશિપુના સૈનિકો હથિયારો લઈને લડવા આવ્યા. નરસિંહે તેમનો પણ અંત કર્યો. તેમનો ક્રોધ હજી શાંત થયો ન હતો. ગર્જનાથી ચારે તરફ ભય ફેલાયો અને તેઓ સભાના સિંહાસન પર બેસી ગયા. અત્યાચારનો અંત આવતાં દેવતાઓને રાહત મળી. આકાશમાંથી ફૂલો વરસ્યાં, દુંદુભિ વાગી અને ગાન શરૂ થયું. બ્રહ્મા, શિવ, ઇન્દ્ર, ઋષિઓ અને બીજા દેવસમૂહોએ આગળ આવી પોતપોતાની પ્રાર્થના કરી. જેમની પૂજા, તપ કે અધિકાર હિરણ્યકશિપુએ છીનવી લીધા હતા, તેમણે હવે મુક્તિ મળ્યાનો આનંદ વ્યક્ત કર્યો.

પણ ઉગ્ર નરસિંહની નજીક જવાની હિંમત કોઈને થતી નહોતી. દેવતાઓએ લક્ષ્મીજીને આગળ જવા કહ્યું, પરંતુ તેમણે પણ આ અજોડ રૂપ પહેલાં જોયું ન હતું અને તેઓ આગળ ન ગયાં. ત્યારે બ્રહ્માએ પ્રહ્લાદને નરસિંહ પાસે જઈ તેમને શાંત કરવા કહ્યું. પ્રહ્લાદ ધીમે ધીમે આગળ વધ્યો અને હાથ જોડીને તેમના પગે પડીને પ્રણામ કર્યા. બાળકને જોતાં નરસિંહના મનમાં ભક્ત પ્રત્યેનો પ્રેમ ઊભરાયો. તેમણે તેને ઊભો કર્યો અને તેના માથે હાથ મૂક્યો. પ્રહ્લાદનું હૃદય પ્રેમથી ભરાઈ ગયું અને આંખોમાં આંસુ આવ્યાં.

પ્રહ્લાદે મન અને નજર ભગવાનમાં સ્થિર કરીને પ્રાર્થના શરૂ કરી. પોતાની પાસે દેવતાઓ જેવી શક્તિ કે વિદ્વત્તા નથી, છતાં ભક્તિથી પ્રાર્થના કરી શકે છે એવો તેનો ભાવ હતો. ધન, સારો જન્મ, રૂપ, જ્ઞાન કે તપથી જ ભગવાન પ્રસન્ન થતા નથી; તેમને નિર્મળ ભક્તિ વહાલી છે. ભક્તિ વગરના અભિમાન કરતાં સાચા મનથી કરેલું સમર્પણ ચડિયાતું છે. ભગવાનને પોતાની કોઈ જરૂર નથી, પણ તેમની પૂજા કરવાથી ભક્તનું જ ભલું થાય છે. તેથી પોતાની સમજ પ્રમાણે તેમની સ્તુતિ કરવા તેણે હિંમત કરી.

પ્રહ્લાદે નરસિંહને હવે ક્રોધ શાંત કરવા વિનંતી કરી. પિતાના અત્યાચારનો અંત આવ્યો હતો અને સૌને રાહત મળી હતી. તેણે કહ્યું કે પોતાને ભગવાનના ઉગ્ર મુખ, દાંત, નખ કે ગર્જનાનો ભય નથી; તેને તો મોહ અને દુઃખમાં ફસાયેલા જીવનનો ભય છે. નારદે તેને સાચો માર્ગ બતાવ્યો હતો, એ ઉપકાર તે ભૂલ્યો નહોતો. તે ભગવાન અને તેમના ભક્તોની સેવા કરવા માગતો હતો. તેણે જગતને ભગવાનની શક્તિથી ઊભેલું ગણાવ્યું અને જુદા જુદા અવતારોમાં જીવની રક્ષા કરતી તેમની લીલાઓ યાદ કરી. મન અને ઇન્દ્રિયો જુદી જુદી ઇચ્છાઓ તરફ ખેંચે છે, એટલે તેમનો આશરો આપવા વિનંતી કરી.

આ પ્રાર્થનામાં પ્રહ્લાદને માત્ર પોતાની ચિંતા નહોતી. દુઃખમાં અને ભોગની દોડમાં ફસાયેલા બીજા લોકો પ્રત્યે પણ તેને દયા હતી. સૌને છોડીને માત્ર પોતે મુક્ત થઈ જાય, એવી તેની ઇચ્છા નહોતી. બીજાઓને પણ ભગવાનના આશરે લાવવા તે માગતો હતો. વંદન, સ્તુતિ, ભગવાન માટે કામ કરવું, પૂજા, સ્મરણ અને ભગવાનની કથા સાંભળવાથી ભક્તિમાં જોડાવાની વાત સાથે તેણે પ્રાર્થના કરી. તેની વાતો સાંભળીને નરસિંહ પ્રસન્ન થયા અને તેને વરદાન માગવા કહ્યું.

પ્રહ્લાદે કોઈ ભોગ કે વૈભવ માગ્યું નહીં. ભક્તિના બદલામાં પોતાનો લાભ માગવો એ તો વેપાર થયો, એવું તેણે સમજાવ્યું. પોતે કોઈ સોદો કરવા નહીં, ભગવાનની સેવા કરવા માગતો હતો. જો વરદાન આપવું જ હોય તો પોતાના મનમાં ભોગની કામના ન ઊઠે એવું આપવું, એમ તેણે માગ્યું. નરસિંહે તેની ભક્તિને સ્વીકારી અને કહ્યું કે તે મનુના સમયના અંત સુધી રાજા તરીકે જવાબદારી સંભાળે. ભગવાનની વાતો સાંભળતો રહે, મન તેમનામાં રાખે અને પોતાનું કર્તવ્ય કરે. આ રીતે જવાબદારી નિભાવ્યા પછી તે બંધનથી મુક્ત થઈ તેમને પામશે.

પછી પ્રહ્લાદે પિતા માટે પ્રાર્થના કરી. અજ્ઞાનથી પિતાએ ભગવાનનો દ્વેષ કર્યો હતો અને પોતાને પણ સતાવ્યો હતો; તેમના એ અપરાધો માફ થાય એવી તેની વિનંતી હતી. નરસિંહે કહ્યું કે તેના પિતા પવિત્ર થયા છે અને તેની સાથે તેના કુળના એકવીસ પૂર્વજો પણ પવિત્ર થયા છે. પ્રહ્લાદ જેવા શાંત અને ભક્તિભર્યા પુત્રના જન્મથી કુળનું ભલું થયું છે. પિતાના મૃત્યુ પછી પુત્ર તરીકેની વિધિઓ કરવા અને પછી રાજ્યની જવાબદારી સંભાળવા તેમણે પ્રહ્લાદને કહ્યું. પ્રહ્લાદે આજ્ઞા માનીને પિતાની અંતિમ વિધિઓ કરી.

બ્રહ્માએ પણ નરસિંહની પ્રાર્થના કરી અને પ્રહ્લાદ બચ્યો તેનો આનંદ વ્યક્ત કર્યો. નરસિંહે તેમને હિરણ્યકશિપુ જેવા ક્રૂર સ્વભાવના લોકોને એવા વરદાન ન આપવા કહ્યું, જેનાથી તેમનો અહંકાર અને અત્યાચાર વધે. પછી ભગવાન અદૃશ્ય થયા. પ્રહ્લાદે બ્રહ્મા, શિવ અને બીજા દેવતાઓને વંદન કર્યા. બ્રહ્માએ શુક્રાચાર્ય અને ઋષિઓ સાથે મળીને તેને અસુરો અને દાનવોનો રાજા બનાવ્યો. દેવતાઓએ આશીર્વાદ આપ્યા અને પોતાના સ્થાને પાછા ફર્યા. પ્રહ્લાદે ભગવાનમાં મન રાખીને રાજ્યની જવાબદારી સંભાળી.

આ કથામાં પ્રહ્લાદની અડગ ભક્તિની સાથે સૌ પ્રત્યેની દયા અને પોતાને સતાવનાર પિતા માટે પણ ક્ષમાની વિનંતી આવે છે. હિરણ્યકશિપુ બળ અને વરદાનના ગર્વમાં બીજાને સતાવે છે, જ્યારે પ્રહ્લાદ ભગવાનનો આશરો લઈને શત્રુભાવ છોડવાની વાત કરે છે. નરસિંહ જયંતીએ ભક્તો રક્ષા માટે પ્રાર્થના કરે છે અને ભક્તિ, હિંમત તથા કરુણાનું સ્મરણ કરે છે.

નરસિંહ અને વિષ્ણુનાં મંદિરોમાં દર્શન, અભિષેક, આરતી, ભજન અને પ્રહ્લાદની કથા થાય છે. ભક્તો ફૂલ, તુલસી અને પોતાની પરંપરા મુજબનો નૈવેદ્ય ધરાવે છે. નરસિંહના પ્રાગટ્યનું સ્મરણ ખાસ કરીને સંધ્યાકાળની પૂજામાં કરવામાં આવે છે. કેટલાક મંદિરોમાં સવારે પણ અભિષેક થાય છે; આખા દિવસની સેવા મંદિરની રીત પ્રમાણે હોય છે.

ઉપવાસ પોતાની તબિયત અને પરંપરા પ્રમાણે રાખવામાં આવે છે. કેટલીક વૈષ્ણવ પરંપરામાં સંધ્યા સુધી ઉપવાસ રાખીને પૂજા પછી પ્રસાદ લેવાય છે. બીજી વ્રતપરંપરામાં ચૌદસ પૂરી થયા પછી બીજા દિવસે પારણું કરાય છે. પારણાનો સમય પોતાના મંદિર કે પરિવારની રીત અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જોવામાં આવે છે.

આંધ્રપ્રદેશનું અહોબિલમ નરસિંહ ઉપાસનાનું મહત્ત્વનું સ્થાન છે. ત્યાં નરસિંહનાં નવ સ્વરૂપોની પૂજાની પરંપરા છે. કર્ણાટકના બેંગલુરુ અને પશ્ચિમ બંગાળના માયાપુર જેવા ઇસ્કોન મંદિરોમાં નરસિંહ ચતુર્દશીના અભિષેક, ભજન અને ખાસ સેવાઓ થાય છે.

ગુજરાતમાં વૈષ્ણવ અને સ્વામિનારાયણ પરંપરાના ભક્તો પણ નરસિંહ જયંતી પાળે છે. ફળાહાર, નૈવેદ્ય અને પૂજાની રીત સંપ્રદાય તથા પરિવાર પ્રમાણે બદલાય છે. ઉત્સવની તિથિ અને સાંજની પૂજાનો સમય પોતાના સ્થળના પંચાંગ અને મંદિર પ્રમાણે જોવામાં આવે છે.