નર્મદા જયંતી 2019

નર્મદા જયંતી પવિત્ર નર્મદા નદીના સન્માનમાં ઉજવાતો હિંદુ ઉત્સવ છે. નર્મદાને માતા સ્વરૂપે પૂજવામાં આવે છે અને નદીકાંઠાના લોકો માટે તેનું આધ્યાત્મિક તથા જીવનદાયી મહત્ત્વ છે. માઘ સુદ સાતમે ભક્તો ઘાટ અને મંદિરોમાં પૂજા, શોભાયાત્રા અને સાંજની આરતીમાં જોડાય છે. મધ્ય પ્રદેશના અમરકંટક અને જબલપુર સહિત અનેક સ્થળોએ વિશેષ ઉજવણી થાય છે.

નર્મદા જયંતી પવિત્ર નદી મા નર્મદાનો દિવસ છે. નર્મદા ભારતની સૌથી પૂજ્ય નદીઓમાંની એક છે, અને મધ્ય ભારતની આસ્થામાં તેનું સ્થાન કેન્દ્રમાં છે. પુરાણોની પરંપરા નર્મદાને દિવ્ય નદી માને છે અને ખાસ કરીને ભગવાન શિવ સાથે જોડે છે. એક જાણીતી કથા એવી છે કે મા નર્મદા શિવજીના ઘોર તપમાંથી પ્રગટ થયાં. એટલે નર્મદાને પાવન કરનારી અને રક્ષા કરનારી નદી મનાય છે. નર્મદા અમરકંટકથી નીકળીને પશ્ચિમ તરફ મધ્ય પ્રદેશ અને ગુજરાતમાંથી વહેતી અરબી સમુદ્રને મળે છે. તીર્થયાત્રાની પરંપરામાં તેનો આખો પ્રવાહ પવિત્ર ગણાય છે. કઠિન નર્મદા પરિક્રમા આ અનોખી શ્રદ્ધાનું પ્રતીક છે, જેમાં યાત્રાળુઓ લાંબા સમય સુધી નદીના કાંઠે કાંઠે ચાલીને આખી નદીની પરિક્રમા કરે છે. મહા સુદ સાતમે ભક્તો ઘાટ પર ભેગા થાય છે, નર્મદામાં સ્નાન કરે છે, દીપદાન કરે છે અને આરતી ઉતારે છે. આ દિવસે ભક્તિની સાથે એ નદી પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા પણ વ્યક્ત થાય છે, જે ધરતીને, ગામ-નગરોને અને પેઢીઓથી ચાલતા સાંસ્કૃતિક જીવનને પોષે છે.

નર્મદાની પવિત્ર ભૂગોળમાં અમરકંટકનું ઉદ્ગમસ્થાન, ઓમકારેશ્વર અને મહેશ્વર જેવા યાત્રાધામો તથા તેના પાણી પર આધારિત સમાજનો સમાવેશ થાય છે. ઉત્પત્તિ વિશે પુરાણો અને સ્થાનિક પરંપરામાં જુદી કથાઓ છે; તેમને ભૂગર્ભશાસ્ત્રનો સાબિત ઇતિહાસ માનવો નહીં. દીપદાન અને પરિક્રમા સાથે નદીકાંઠા, જીવસૃષ્ટિ અને સ્વચ્છ પાણીનું રક્ષણ પણ જરૂરી છે.

પવિત્ર નદી નર્મદા, જીવનદાયી જળ, યાત્રા અને પર્યાવરણીય જવાબદારીનું સન્માન.

યાત્રાળુઓ પરવાનગી હોય ત્યાં સ્નાન કરે, દીપ-પુષ્પ અર્પે અને નર્મદાની આરતી-પ્રાર્થના કરે; નદી પ્રદૂષિત ન થાય તેનું ધ્યાન રાખે.

મુખ્યત્વે મધ્ય પ્રદેશ અને ગુજરાતના નર્મદા કાંઠે ઉજવણી થાય છે; ઘાટ અને મંદિરોની રીતો અલગ હોય છે.