નવરાત્રી 2018

આસો સુદ એકમથી શરૂ થતી શારદીય નવરાત્રી માતાજીની નવ રાતની આરાધનાનો ઉત્સવ છે. ગુજરાતમાં ગરબા અને આરતી, બંગાળમાં દુર્ગાપૂજા અને બીજા પ્રદેશોમાં પોતાની પરંપરા પ્રમાણે દેવીની ઉપાસના થાય છે. અહીં દેવીમાહાત્મ્યમાં આવતી મહિષાસુરની અને શુંભ-નિશુંભની બે અલગ કથાઓ છે.

દેવો અને અસુરો વચ્ચે સો વર્ષ સુધી યુદ્ધ ચાલ્યું હતું. અસુરોનો આગેવાન મહિષાસુર હતો અને દેવોના આગેવાન ઇન્દ્ર હતા. અંતે મહિષાસુરે દેવોને હરાવ્યા. તેણે ઇન્દ્રનું સ્થાન લઈ લીધું અને બીજા દેવોના અધિકાર પણ પોતાના હાથમાં લીધા. પોતાનાં સ્થાન ગુમાવેલા દેવો પૃથ્વી પર ભટકવા લાગ્યા.

દેવો બ્રહ્માજીને સાથે લઈને શિવ અને વિષ્ણુ પાસે ગયા. તેમણે મહિષાસુરે કરેલા અત્યાચાર અને પોતાને પડેલી મુશ્કેલી જણાવી. આ વાત સાંભળતાં વિષ્ણુ અને શિવના મુખમાંથી પ્રચંડ તેજ નીકળ્યું. બીજા દેવોના શરીરમાંથી પણ તેજ પ્રગટ થયું. બધું તેજ એક જગ્યાએ મળીને પર્વત જેવા પ્રકાશમાં ફેરવાયું. એમાંથી દેવીનું દિવ્ય સ્વરૂપ પ્રગટ થયું.

દેવોએ દેવીને પોતાના શસ્ત્રો આપ્યાં. શિવે ત્રિશૂળ, વિષ્ણુએ ચક્ર, વરુણે શંખ અને પાશ, અગ્નિએ શક્તિ અને વાયુએ ધનુષ તથા બાણ આપ્યાં. ઇન્દ્રે વજ્ર અને ઐરાવતની ઘંટામાંથી એક ઘંટા આપી. બીજા દેવોએ પણ શસ્ત્રો, વસ્ત્રો અને આભૂષણો અર્પણ કર્યાં. હિમાલયે સિંહ વાહન આપ્યું. દેવીના હાસ્ય અને હુંકારથી આકાશ ગુંજી ઊઠ્યું. દેવોને આશા બંધાઈ કે હવે મહિષાસુરના ત્રાસનો અંત આવશે.

આ અવાજ સાંભળીને મહિષાસુર ચોંક્યો. તેણે જોયું તો દેવીનું તેજ ચારે તરફ ફેલાયેલું હતું. તેણે પોતાના સેનાપતિઓને સાથે લઈને હુમલો કર્યો. રથ, હાથી, ઘોડા અને સૈનિકોથી મોટી સેના યુદ્ધમાં ઊતરી. દેવીએ તેમની સામે શસ્ત્રો ચલાવ્યાં. તેમનો સિંહ પણ સેનાની વચ્ચે નિર્ભયતાથી લડ્યો. દેવીના શ્વાસમાંથી પ્રગટ થયેલા ગણો પણ યુદ્ધમાં જોડાયા.

સેનાપતિ ચિક્ષુરે બાણોનો વરસાદ કર્યો. દેવીએ તેના બાણ કાપી નાખ્યા, ધનુષ તોડી નાખ્યું અને તેનો રથ નિષ્ફળ કર્યો. પછી તે તલવાર અને શસ્ત્રો લઈને આગળ વધ્યો, છતાં દેવી સામે ટકી શક્યો નહીં. ચામર હાથી પર ચઢીને આવ્યો. તેની સામે દેવી અને તેમના સિંહે યુદ્ધ કર્યું. સિંહે હાથી પર ચઢીને ચામરનો સામનો કર્યો અને તેને હરાવ્યો. એક પછી એક બીજા સેનાપતિઓ પણ પરાજિત થયા.

પોતાની સેના તૂટતી જોઈ મહિષાસુર ભેંસના વિશાળ રૂપમાં મેદાનમાં આવ્યો. તે શિંગડાં, ખરીઓ અને પૂંછડીથી હુમલા કરવા લાગ્યો. તેની દોડથી ધરતી ધ્રૂજતી હતી. તેણે શિંગડાંથી પર્વતો ઉછાળ્યા અને સિંહ તરફ ધસ્યો. દેવીએ પાશ ફેંકીને તેને બાંધી લીધો.

પણ મહિષાસુર એક જ રૂપમાં રહેવાનો નહોતો. તે ભેંસનું રૂપ છોડીને સિંહ બન્યો. દેવી તેને પ્રહાર કરવા લાગ્યાં ત્યારે તે તલવારવાળા પુરુષના રૂપમાં આવ્યો. દેવીએ બાણોથી તેને રોક્યો તો તે મોટો હાથી બન્યો. હાથીની સૂંઢથી તેણે દેવીના સિંહને ખેંચ્યો. દેવીએ તેની સૂંઢ કાપી નાખી. તે ફરી ભેંસ બનીને ગર્જવા લાગ્યો અને પર્વતો ઉછાળવા લાગ્યો. દેવીએ પોતાના બાણોથી એ પર્વતોના ટુકડા કરી નાખ્યા.

દેવીએ મધુના પાત્રમાંથી થોડું પીધું અને મહિષાસુર તરફ વળ્યાં. તેમણે કહ્યું કે તે થોડો સમય ગર્જી લે; તેનો અંત આવશે ત્યારે દેવો વિજયનો જયઘોષ કરશે. પછી દેવી તેની ઉપર કૂદ્યાં. પગથી તેની ગરદન દબાવી અને ત્રિશૂળનો પ્રહાર કર્યો. મહિષાસુર ભેંસના મોઢામાંથી પોતાના બીજા સ્વરૂપમાં બહાર આવવા લાગ્યો, પરંતુ પૂરો બહાર આવી શકે એ પહેલાં જ દેવીએ તલવારથી તેનો વધ કર્યો.

મહિષાસુર પડતાં તેની બાકી સેના ભાગી ગઈ. દેવો પ્રસન્ન થયા. ઋષિઓએ સ્તુતિ કરી અને ગંધર્વોએ ગીતો ગાયાં. દેવોએ દેવીને પ્રાર્થના કરી કે મુશ્કેલીમાં સ્મરણ કરીએ ત્યારે તેઓ ફરી રક્ષા કરે. દેવીએ તેમની પ્રાર્થના સ્વીકારી. આ રીતે મહિષાસુરનો ત્રાસ પૂરો થયો અને દેવી મહિષાસુરમર્દિની તરીકે પૂજાયાં.

દેવીમાહાત્મ્યની બીજી કથામાં શુંભ અને નિશુંભ નામના બે અસુરભાઈઓ દેવોના લોક પર કબજો કરે છે. તેઓ દેવોનાં કિંમતી રત્નો અને અધિકાર છીનવી લે છે. દેવોને દેવીનું આપેલું વચન યાદ આવે છે. તેઓ હિમાલયમાં જઈને માતાજીની સ્તુતિ કરે છે.

એ સમયે પાર્વતી ગંગામાં સ્નાન કરવા આવ્યાં. દેવો કોની સ્તુતિ કરે છે એમ તેમણે પૂછ્યું. તેમના શરીરમાંથી એક તેજસ્વી દેવી પ્રગટ થયાં અને જણાવ્યું કે દેવો તેમની જ પ્રાર્થના કરે છે. આ સ્વરૂપ કૌશિકી નામે ઓળખાયું.

શુંભના સેવક ચંડ અને મુંડે દેવીને જોયાં. તેમણે જઈને શુંભને કહ્યું કે આટલું સુંદર સ્વરૂપ તેમણે ક્યારેય જોયું નથી. શુંભને લાગ્યું કે જેમ બીજા બધા રત્નો તેણે મેળવી લીધાં છે તેમ દેવી પણ તેની પાસે હોવી જોઈએ. તેણે સુગ્રીવ નામના દૂતને પોતાનો સંદેશ લઈને મોકલ્યો.

દૂતે શુંભની સંપત્તિ અને સત્તાનું વર્ણન કર્યું. તેણે દેવીને કહ્યું કે તેઓ શુંભ અથવા નિશુંભમાંથી કોઈ એકને પતિ તરીકે સ્વીકારે. દેવીએ શાંતિથી જવાબ આપ્યો કે તેમણે એક વચન લીધેલું છે: જે તેમને યુદ્ધમાં જીતી શકે, તેમના ગર્વને દૂર કરી શકે અને બળમાં તેમની બરાબરી કરી શકે, તેને જ તેઓ સ્વીકારશે. દૂતે ધમકી આપી કે કોઈ દેવ પણ આ બંને ભાઈઓ સામે ટકી શક્યા નથી. દેવી પોતાના વચન પર અડગ રહ્યાં અને દૂતને જવાબ પહોંચાડવા કહ્યું.

શુંભને જવાબ મળ્યો ત્યારે તેણે ધૂમ્રલોચનને સેના સાથે મોકલ્યો. આદેશ હતો કે દેવી ન આવે તો તેમને બળજબરીથી લાવવાં. ધૂમ્રલોચને પણ આવીને ધમકી આપી. તે દેવીને પકડવા આગળ વધ્યો ત્યારે તેમના હુંકારથી ભસ્મ થઈ ગયો. તેની સેનાનો દેવીના સિંહે સામનો કર્યો.

આ પછી ચંડ અને મુંડને મોટી સેના સાથે મોકલવામાં આવ્યા. તેમણે દેવીને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધાં. દેવી ક્રોધિત થયાં અને તેમના કપાળમાંથી કાળીનું વિકરાળ સ્વરૂપ પ્રગટ થયું. કાળીએ સેનાની વચ્ચે જઈને યુદ્ધ કર્યું. ચંડે બાણ ચલાવ્યાં અને મુંડે પણ હુમલો કર્યો, છતાં તેઓ ટકી શક્યા નહીં. કાળીએ બંનેનો વધ કર્યો અને દેવીને સમાચાર આપ્યા. દેવીએ કહ્યું કે ચંડ અને મુંડનો સંહાર કરવાથી તેઓ ચામુંડા નામે ઓળખાશે.

હવે શુંભે પોતાની મોટી સેના તૈયાર કરી. યુદ્ધમાં દેવીને મદદ કરવા બ્રહ્માણી, માહેશ્વરી, કૌમારી, વૈષ્ણવી, વારાહી, નારસિંહી અને ઐન્દ્રી જેવી શક્તિઓ પ્રગટ થઈ. દેવીની એક શક્તિએ શિવને દૂત બનાવીને અંતિમ સંદેશ મોકલ્યો: દેવોના અધિકાર પાછા આપો અને યુદ્ધ છોડો. આ સ્વરૂપ શિવદૂતી તરીકે ઓળખાયું. અસુરોએ સંદેશ સ્વીકારવાને બદલે ફરી હુમલો કર્યો.

એ સેનામાં રક્તબીજ નામનો અસુર હતો. તેની વિશેષ શક્તિએ યુદ્ધને વધારે અઘરું બનાવ્યું. તેના લોહીનું એક ટીપું જમીન પર પડે તો તેના જેવો જ બીજો બળવાન અસુર ઊભો થતો. દેવીની શક્તિઓ તેને પ્રહાર કરતી તેમ લોહી પડતું અને નવા અસુરો વધતા જતા. થોડી વારમાં મેદાન જાણે રક્તબીજોથી ભરાઈ ગયું.

દેવીએ ચામુંડાને કહ્યું કે રક્તબીજનું લોહી જમીન પર પડવા ન દે અને તેમાંથી જન્મેલા અસુરોને પણ રોકે. ચામુંડાએ લોહી ધરતી પર પહોંચે એ પહેલાં પોતાના મોઢામાં ઝીલી લીધું. દેવી તેના પર શસ્ત્રો ચલાવતાં રહ્યાં. હવે તેના લોહીમાંથી નવી સેના ઊભી થઈ શકતી નહોતી. અંતે રક્તબીજ બળહીન થઈને પડી ગયો.

રક્તબીજના અંત પછી નિશુંભ આગળ આવ્યો. તેણે દેવીના સિંહ પર પ્રહાર કર્યો. દેવીએ તેની ઢાલ અને તલવાર તોડી નાખ્યાં. તે બીજા શસ્ત્રો લઈને ફરી લડ્યો. એક પ્રહારથી પડી ગયો હોવા છતાં ફરી ઊભો થયો. તેણે અનેક હાથ પ્રગટ કરીને હુમલા કર્યા, પરંતુ દેવી તેના શસ્ત્રો કાપતાં ગયાં. અંતે દેવીના શૂળથી તેની છાતી વીંધાઈ. એમાંથી બીજો બળવાન પુરુષ બહાર આવ્યો અને દેવીને લડવા પડકાર્યો. દેવીએ તેનો પણ અંત કર્યો. નિશુંભનું યુદ્ધ ત્યાં પૂરું થયું.

ભાઈને પડેલો જોઈ શુંભ ક્રોધિત થયો. તેણે દેવીને કહ્યું કે તેઓ બીજી શક્તિઓની મદદ લઈને લડે છે અને પછી પોતાના બળનું અભિમાન કરે છે. દેવીએ જવાબ આપ્યો, “આ બધી શક્તિઓ મારાં જ સ્વરૂપો છે.” તેમ કહેતાં બ્રહ્માણી સહિતની શક્તિઓ દેવીમાં સમાઈ ગઈ. હવે મેદાનમાં દેવી એકલાં ઊભાં હતાં.

શુંભ અને દેવી વચ્ચે ફરી યુદ્ધ શરૂ થયું. દેવી તેના શસ્ત્રો નિષ્ફળ કરતાં ગયાં. શસ્ત્રો તૂટી જતાં શુંભે મુઠ્ઠીથી પ્રહાર કર્યો. દેવીએ તેને નીચે પાડ્યો, છતાં તે ફરી ઊભો થયો. તે દેવીને લઈને આકાશમાં ઊંચે ગયો. ત્યાં પણ દેવી કોઈ આધાર વગર તેની સાથે લડ્યાં. પછી તેમણે શુંભને ફેરવીને ધરતી પર ફેંક્યો.

શુંભ ફરી મુઠ્ઠી ઉગામીને ધસ્યો. આ વખતે દેવીએ શૂળથી તેની છાતીમાં પ્રહાર કર્યો. તે ધરતી પર પડી ગયો અને તેનો અંત આવ્યો. આકાશ નિર્મળ થયું, નદીઓ પોતાના માર્ગે વહેવા લાગી અને દેવોએ આનંદથી જયઘોષ કર્યો. દેવીની રક્ષાથી છીનવાયેલા અધિકાર પાછા મળ્યા અને શુંભ-નિશુંભનો ત્રાસ પૂરો થયો.

નવરાત્રી માતાજીની નવ રાતની આરાધના છે. ગરબા-રાસ, દુર્ગાપૂજા અને અન્ય પરંપરાઓમાં શક્તિ, ભક્તિ અને સંયમનો ભાવ રહેલો છે.

નવરાત્રીમાં પરિવારની પરંપરા પ્રમાણે ઘટસ્થાપન, દીવો, આરતી, દેવીપાઠ, ઉપવાસ અને કન્યાપૂજન થાય છે. ગુજરાતમાં માતાજીની આરાધના સાથે ગરબા-રાસ રમાય છે. ઘણા ભક્તો નવદુર્ગાનાં નવ સ્વરૂપોનું સ્મરણ કરે છે. બંગાળની દુર્ગાપૂજા અને દક્ષિણ ભારતનો ગોલુ ઉત્સવ પોતાની અલગ રીત ધરાવે છે. ઉપરની કથાઓ દેવીમાહાત્મ્યના અલગ પ્રસંગો છે; દરેક યુદ્ધને નવરાત્રીની ચોક્કસ એક રાતે જ થયેલું માનવાની જરૂર નથી.

ગુજરાતમાં ગરબા-રાસ, બંગાળમાં દુર્ગાપૂજા, ઉત્તર ભારતમાં રામલીલા અને દક્ષિણ ભારતમાં ગોલુ પ્રચલિત છે.