નિર્જળા એકાદશી 2020

જેઠ સુદ અગિયારસની ભીમસેની એકાદશી અને વિષ્ણુભક્તિ.

નિર્જળા અથવા ભીમસેની એકાદશી ભીમની વ્રતકથા સાથે જોડાયેલી છે. કથા પ્રમાણે યુધિષ્ઠિર અને બીજા પાંડવો, માતા કુંતી તથા દ્રૌપદી એકાદશીના નિયમો પાળતા હતા, પરંતુ ભીમને પ્રબળ ભૂખને કારણે વારંવાર ઉપવાસ કરવો મુશ્કેલ લાગતો. તેણે મહર્ષિ વ્યાસજી પાસે પોતાની મુશ્કેલી નિખાલસપણે કહી. ભગવાન વિષ્ણુ પ્રત્યે શ્રદ્ધા રાખીને વ્રત કેવી રીતે કરવું તે જાણવા ઇચ્છતાં વ્યાસજીએ જેઠ સુદ અગિયારસના વિશેષ વ્રતનું માર્ગદર્શન આપ્યું. ધાર્મિક માન્યતા પ્રમાણે અન્ન-જળનો ત્યાગ કરીને આ એકાદશી પાળવાથી વર્ષની અન્ય એકાદશીઓ જેટલું પુણ્ય મળે છે. ભીમે આ કઠિન સંકલ્પ સ્વીકાર્યો, તેથી આ તિથિ ભીમસેની એકાદશી કહેવાય છે.

કથા યાદ અપાવે છે કે શારીરિક બળ ધરાવનાર માટે પણ આત્મસંયમનો માર્ગ સહેલો નથી. તેનો મુખ્ય ભાવ નિષ્ઠા, ભક્તિ અને સાચા મનથી કરેલા સંકલ્પમાં છે. ભક્તો વિષ્ણુપૂજન, નામજપ, વ્રતકથા અને ગરમીના સમયમાં પાણી કે અન્નનું દાન કરે છે. ધાર્મિક પુણ્યની માન્યતાને આરોગ્યવિજ્ઞાનનો દાવો ગણવો નહીં.

પરંપરાગત નિર્જળ વ્રતમાં બારસના યોગ્ય પારણા સુધી પાણી પણ લેવામાં આવતું નથી, પરંતુ તેનાથી ગંભીર નિર્જલીકરણ થઈ શકે છે. બાળકો, વૃદ્ધો, ગર્ભવતી વ્યક્તિઓ અને બીમાર લોકો માટે આવું કઠિન વ્રત જોખમી છે. પૂજા, દાન અથવા આરોગ્યને અનુકૂળ બીજી ઉપાસના પસંદ કરી શકાય. એકાદશી અને બારસના પારણાનો સમય સ્થાનિક પંચાંગ તથા સંપ્રદાય મુજબ અલગ તપાસવો.

નિર્જળા એકાદશી ભીમ અને વ્યાસજીની વ્રતકથા સાથે જોડાયેલી છે. નિર્જળ ઉપવાસ જોખમી હોઈ શકે છે, તેથી સ્વાસ્થ્ય પ્રમાણે સુરક્ષિત રીત પસંદ કરવી.

વિષ્ણુપૂજન, જપ, દાન અને પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે ઉપાસના થાય છે. પારણું સ્થાનિક પંચાંગના બારસના સમય મુજબ.

પરંપરાગત નિર્જળા વ્રતમાં બારસના પારણા સુધી અન્ન અને પાણીનો ત્યાગ થાય છે. ગરમીમાં તે જોખમી બની શકે છે; સ્વાસ્થ્ય પ્રમાણે સુરક્ષિત ઉપાસના કરવી.

વિષ્ણુભક્તોમાં જેઠ સુદ અગિયારસે નિર્જળા કે ભીમસેની એકાદશીનું મહત્ત્વ છે. સ્માર્ત અને વૈષ્ણવ પરંપરામાં વ્રત તથા પારણાનો સમય અલગ હોઈ શકે છે. કઠિન નિર્જળ વ્રત સૌ માટે ફરજિયાત નથી.