નિર્જળા એકાદશી 2074

જેઠ સુદ અગિયારસે આવતી નિર્જળા એકાદશી ભીમસેની અથવા પાંડવ એકાદશી તરીકે પણ ઓળખાય છે. તેની જાણીતી કથા ભીમ અને વ્યાસજી વચ્ચેના સંવાદની છે.

એક વખત યુધિષ્ઠિરે કૃષ્ણને જેઠ મહિનાના સુદ પક્ષની એકાદશી વિશે પૂછ્યું. તે દિવસે કયું વ્રત કરવું અને તેની રીત શું છે તે તેઓ જાણવા માગતા હતા. કૃષ્ણે ત્યાં રહેલા વ્યાસજી તરફ તેમનું ધ્યાન દોર્યું. વેદો અને શાસ્ત્રોના જાણકાર વ્યાસજી આ વ્રતનું મહત્ત્વ સમજાવશે એમ તેમણે કહ્યું.

યુધિષ્ઠિરે વ્યાસજીને વિષ્ણુભક્તિના આચરણ વિશે પૂછ્યું. વ્યાસજીએ મહિનાના બંને પક્ષની એકાદશીએ વ્રત રાખવાની વાત કરી. એકાદશીએ સંયમ રાખવો, વિષ્ણુની પૂજા કરવી અને બારસે પૂજા તથા દાન પછી ભોજન લેવું એવી રીત તેમણે સમજાવી.

વ્યાસજીની વાત સાંભળીને ભીમ મૂંઝાઈ ગયા. તેઓ તેમની પાસે આવ્યા, નમન કર્યું અને પોતાની મુશ્કેલી કહી. યુધિષ્ઠિર, અર્જુન, નકુલ, સહદેવ, માતા કુંતી અને દ્રૌપદી એકાદશીએ ભોજન લેતાં નહોતાં. તેઓ ભીમને પણ તેમની સાથે ઉપવાસ રાખવા કહેતાં. પરંતુ ભીમ માટે આખો દિવસ ભૂખ્યા રહેવું ખૂબ અઘરું હતું.

ભીમે કહ્યું કે વિષ્ણુની પૂજા કરવામાં કે દાન આપવામાં પોતાને વાંધો નથી, પરંતુ ભૂખ સહન થતી નથી. વ્યાસજીએ ફરી બંને પક્ષની એકાદશીનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું. ત્યારે ભીમે પોતાની વાત વધુ ખુલ્લી રીતે કહી. પોતાના પેટમાં વૃક નામનો અગ્નિ સતત બળતો હતો, એમ તેમણે કહ્યું. ઘણી વાર ખાય ત્યારે જ તે શાંત થતો. દિવસમાં માત્ર એક વખત જમવાનું પણ તેમને મુશ્કેલ લાગતું, તો દર પખવાડિયે આખો ઉપવાસ કેવી રીતે કરે?

તેમણે વ્યાસજીને એવો એક દિવસ જણાવવા વિનંતી કરી કે જેનું વ્રત તેઓ પૂરી શ્રદ્ધાથી રાખી શકે અને વર્ષભરની એકાદશીઓનું પુણ્ય મેળવી શકે.

વ્યાસજીએ જેઠ સુદ અગિયારસનો દિવસ બતાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે આ એકાદશીનું વ્રત અન્ન અને પાણી લીધા વગર રાખવામાં આવે છે. એકાદશીના સૂર્યોદયથી બીજા દિવસના સૂર્યોદય સુધીનો આ કઠિન સંકલ્પ છે. વ્રત દરમિયાન વિષ્ણુનું સ્મરણ, પૂજા અને નામજપ કરવા તેમણે કહ્યું.

વ્યાસજીએ આગળ આ વ્રતનું ફળ સમજાવતાં કહ્યું કે આ એક નિર્જળા એકાદશી શ્રદ્ધાથી પાળવાથી આખા વર્ષની એકાદશીઓનું પુણ્ય મળે છે. કથામાં તેઓ કહે છે કે આવા વ્રત કરનારને અંત સમયે ભયંકર યમદૂતો લેવા આવતા નથી. તેને બદલે પીળાં વસ્ત્રો પહેરેલા, ચક્રધારી વિષ્ણુદૂતો તેને વિષ્ણુના ધામમાં લઈ જાય છે.

ત્યાર પછી વ્યાસજીએ બારસની રીત સમજાવી. સ્નાન અને પૂજા કર્યા પછી પાણીના ઘડા તથા પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન આપવું, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને ત્યારબાદ પોતે પારણું કરવું. તેમણે શ્રદ્ધાથી સંકલ્પ કરીને વિષ્ણુની પૂજા, નામજપ અને રાત્રિ જાગરણ કરવાની વાત પણ કહી. વ્રતનો અંત પૂજા, દાન અને બીજા લોકોને ભોજન કરાવવાની સાથે થતો હતો.

ભીમે વ્યાસજીનું માર્ગદર્શન સ્વીકાર્યું. કથા કહે છે કે ત્યારથી તેમણે આ એકાદશીનું વ્રત રાખ્યું. ભીમ સાથે જોડાયેલી આ વાતને લીધે જેઠ સુદ અગિયારસ ભીમસેની એકાદશી તરીકે જાણીતી થઈ. પાંડવ એકાદશી અને નિર્જળા એકાદશી એ જ વ્રતનાં બીજા પ્રચલિત નામ છે.

ભીમની કથામાં પોતાની મર્યાદા નિખાલસપણે સ્વીકારીને માર્ગદર્શન લેવાની વાત આવે છે. આ એકાદશીના પુણ્ય વિશેની વાત ધાર્મિક શ્રદ્ધાનો ભાગ છે. ભગવાનનું સ્મરણ, સંયમ અને દાન તેની ઉપાસનાના મુખ્ય ભાવ છે.

ઘરો અને મંદિરોમાં વિષ્ણુની પૂજા, નામજપ અને કથાનું વાંચન થાય છે. પાણીના ઘડા, પીવાનું પાણી, અન્ન અને જરૂરિયાતની વસ્તુઓનું દાન કરવાની પણ પરંપરા છે. પૂજા અને દાનની રીત પરિવાર તથા સંપ્રદાય પ્રમાણે બદલાય છે.

પરંપરાગત નિર્જળ વ્રતમાં અન્ન અને પાણીનો ત્યાગ થાય છે. પાણી વગર રહેવું, ખાસ કરીને ગરમીમાં, શરીરમાં પાણીની ગંભીર ઊણપ કરી શકે છે. પોતાની તબિયતને જોખમમાં મૂકીને આ રીત પાળવી નહીં; જરૂર હોય તો તબીબી સલાહ લઈને સુરક્ષિત ઉપાસના પસંદ કરવી. પૂજા અને દાન પણ કરી શકાય છે.

પારણાં માટે પોતાના સ્થળ અને અનુસરાતી પરંપરાનું બારસનું સમયપત્રક જોવું. કથામાં સૂર્યોદયનો ઉલ્લેખ હોય એટલે દરેક સ્થળે એ જ ઘડિયાળના સમયે પારણું થાય એવું માનવું નહીં.

કથાના કેટલાક પાઠમાં આચમન માટેના થોડા પાણીનો અપવાદ આવે છે, જ્યારે કેટલીક પરંપરામાં પૂર્ણ નિર્જળ પાલન કહેવાય છે. સ્થાનિક સ્માર્ત અને વૈષ્ણવ ગણતરીથી વ્રત તથા પારણાના દિવસ કે સમયમાં પણ ફેર પડી શકે છે.