પદ્મિની એકાદશી 2023

અધિક માસમાં જ આવતી દુર્લભ સુદ અગિયારસ; રાણી પદ્મિનીની વિષ્ણુભક્તિની વ્રતકથા.

પદ્મિની એકાદશી અધિક માસના શુક્લ પક્ષની અગિયારસ છે. હિન્દુ ચંદ્રસૌર વર્ષને ઋતુઓ સાથે ગોઠવવા સમયાંતરે વધારાનો માસ આવે છે. આ સામાન્ય મહિનાની શુક્લ અગિયારસ નથી; અધિક માસ હોય ત્યારે જ આવે છે. વૈષ્ણવ પરંપરામાં પુરુષોત્તમ માસ વિષ્ણુસ્મરણ, સંયમ, પૂજા અને દાન માટે વિશેષ માનવામાં આવે છે. વ્રતમાં પ્રાર્થના, આહાર-વર્તનમાં શિસ્ત અને યોગ્ય દ્વાદશીના સમયે પારણું મહત્વનું છે.

લોકપ્રચલિત વ્રતકથામાં રાજા કૃતવીર્ય અને રાણી પદ્મિની સંતાનની ઇચ્છા રાખે છે. લાંબી તપશ્ચર્યા પછી રાણી અનસૂયા માતા પાસે માર્ગદર્શન માગે છે. અનસૂયા અધિક માસની આ ખાસ એકાદશીનું વ્રત સમજાવે છે. પદ્મિની ભક્તિથી વ્રત કરે છે અને કથા મુજબ વિષ્ણુના આશીર્વાદથી કાર્તવીર્ય અર્જુનનો જન્મ થાય છે. આ ધાર્મિક વ્રતકથા છે, સ્વતંત્ર રીતે સાબિત રાજવંશનો ઇતિહાસ નહીં.

કથાનો સંદેશ ધીરજ અને નમ્રતા છે, ઉપવાસથી સંતાન કે સંપત્તિ ચોક્કસ મળે તેવી ખાતરી નહીં. તારીખ નક્કી કરતી વખતે માસ ખરેખર અધિક છે કે નહીં તે જોવું આવશ્યક છે; સામાન્ય માસની શુક્લ અગિયારસને પદ્મિની ગણવી ખોટું છે.

અધિક પુરુષોત્તમ માસમાં ભક્તિ અને ધીરજનું મહત્વ; સામાન્ય માસિક અગિયારસ નથી.

વિષ્ણુપૂજા, વ્રતકથા, શક્તિ મુજબ ઉપવાસ, દાન અને સ્થાનિક વૈષ્ણવ પંચાંગ મુજબ દ્વાદશી પારણું.

આ વ્રત અધિક માસના સુદ પક્ષમાં આવે છે, એટલે લગભગ 3 વર્ષે એક વાર આવે છે અને તેનો કોઈ નક્કી મહિનો નથી. વર્ષની 24 એકાદશી કરનારા, આ એકાદશી આવે ત્યારે તેને 25મી એકાદશી તરીકે કરે છે.

ભારતના વૈષ્ણવ સમાજમાં અધિક માસની સુદ અગિયારસે જ; સૂર્યોદય અને પારણાની સ્થાનિક ગણતરી જરૂરી.