પાપાંકુશા એકાદશી

એકાદશી માહાત્મ્યમાં પાપાંકુશા એકાદશીને એવો દિવસ કહ્યો છે, જ્યારે માણસ જાણીજોઈને ખરાબ ટેવોથી મોં ફેરવીને ભગવાન વિષ્ણુ તરફ વળે. નવરાત્રિ પછી આવતી આ એકાદશીનું મહત્ત્વ શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને સમજાવે છે. તેઓ પદ્મનાભ વિષ્ણુની પૂજા, ઉપવાસ, દાન અને ભગવાનના નામસ્મરણનો મહિમા ગાય છે. અહીં કોઈ એક મોટી નાટકીય કથા નથી, મુખ્યત્વે સદાચારનાં ફળનો ઉપદેશ છે. તેમાં ભાર મુકાયો છે કે સાધનાની સાથે કરુણા પણ હોવી જોઈએ. પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અન્ન, પાણી, જમીન કે બીજી ઉપયોગી વસ્તુનું દાન કરવાનાં વારંવાર વખાણ થયાં છે. નામ બે શબ્દોનું બનેલું છે, પાપ એટલે ખોટું કામ અને અંકુશ એટલે કાબૂમાં રાખવાનો આંકડો. એટલે નામ એવું સૂચવે છે કે મનને ખોટે રસ્તે લઈ જતી વૃત્તિઓ પર કાબૂ રાખવો. ભક્તો આ દિવસે અનાજ નથી ખાતા. તેઓ વિષ્ણુપૂજા, જપ, ધર્મગ્રંથોનું વાંચન અને દાન કરે છે, અને બારસે નક્કી સમયે પારણાં કરે છે.

અંકુશ એટલે એ આંકડો, જેનાથી હાથીને વાળવામાં આવે છે. નામ પ્રમાણે આ વ્રત પાપ પર અંકુશ બને છે. તે આસો સુદમાં, નવરાત્રિ પછીના દિવસોમાં આવે છે.

આ વ્રત આસો સુદમાં, નવરાત્રિ પછીના દિવસોમાં આવે છે. પાપાંકુશા એટલે પાપને પાછું રોકી રાખતો અંકુશ.