પરિવર્તિની એકાદશી 2041

પરિવર્તિની એકાદશી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે પળાતું અગિયારસનું વ્રત છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને ત્યાંના પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

પરિવર્તિની એકાદશી ભાદરવા સુદ અગિયારસે ચાતુર્માસ દરમિયાન આવે છે. ધાર્મિક કલ્પનામાં આ સમયમાં વિષ્ણુજી યોગનિદ્રામાં હોય છે અને આ દિવસે પડખું ફેરવે છે, તેથી તેને પરિવર્તિની અથવા પાર્શ્વ એકાદશી કહે છે. વામન એકાદશી નામ રાજા બલિ અને વિષ્ણુજીના વામન અવતારની કથા સાથે જોડાયેલું છે. દાનવીર બલિ રાજાના યજ્ઞમાં વામન બ્રાહ્મણ ત્રણ ડગલાં જમીન માગે છે. ગુરુની ચેતવણી હોવા છતાં બલિ પોતાનું વચન રાખે છે.

વામન વિરાટ સ્વરૂપ ધારણ કરી બે ડગલામાં લોક માપી લે છે. ત્રીજા ડગલાં માટે જગ્યા ન રહેતાં બલિ પોતાનું મસ્તક અર્પે છે. વિષ્ણુજી તેમની વચનનિષ્ઠાથી પ્રસન્ન થઈ તેમને પવિત્ર સ્થાન અને રક્ષણ આપે છે. વામનની કથા અને યોગનિદ્રામાં વિષ્ણુજીના પડખું બદલવાની પ્રતીકાત્મક માન્યતા જુદા ધાર્મિક પાસાં છે; તેમાં નવો ચમત્કાર કલ્પીને ઉમેરવો નહીં.

ભક્તો વિષ્ણુ કે વામનનું પૂજન, તુલસી અર્પણ, કથાશ્રવણ અને આરોગ્ય મુજબ ઉપવાસ કરે છે. બારસે યોગ્ય પારણું તથા કેટલીક પરંપરામાં વિશેષ વિધિ થાય છે. સૂર્યોદયની અગિયારસ પૂરતી નથી; સ્માર્ત-વૈષ્ણવ દિવસ અને પારણાનો સમય સ્થાનિક પંચાંગથી ચકાસવો જરૂરી છે.

માન્યતા છે કે પોઢેલા ભગવાન વિષ્ણુ આ દિવસે પડખું ફેરવે છે, એટલે નામ પરિવર્તિની. એ ચાતુર્માસની અડધી મજલની નિશાની છે. એને પાર્શ્વ એકાદશી પણ કહે છે. બીજે દિવસે, ભાદરવા સુદ બારસે, વામન જયંતી છે.

વિષ્ણુ-વામનપૂજન, તુલસી અર્પણ, આરોગ્ય મુજબ વ્રત અને બારસે પારણું.

ચાતુર્માસની અધવચ્ચે આવતો આ ઉપવાસ બીજી એકાદશીઓ જેવો જ હોય છે. આ એકાદશીએ દહીં અને ભાત દાનમાં અપાય છે.

ચાતુર્માસની ભાદરવા સુદ અગિયારસ; સ્માર્ત-વૈષ્ણવ તારીખ જુદી હોઈ શકે.