રમા એકાદશી 2020

રમા એકાદશી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે પળાતું એકાદશીનું વ્રત છે, અને તેની તિથિ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

રમા એકાદશી ગુજરાતના આસો વદ પક્ષમાં આવતું વિષ્ણુવ્રત છે; ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં મહિનાનું નામ કારતક હોઈ શકે છે. તેની કથા રાજા મુચુકુંદની પુત્રી ચંદ્રભાગા અને તેના પતિ શોભન સાથે જોડાયેલી છે. રાજાના રાજ્યમાં અગિયારસનો ઉપવાસ ખૂબ કડક રીતે પળાતો. નબળા સ્વાસ્થ્યવાળા શોભનને ઉપવાસ સહન નહીં થાય એવી ચિંતા હતી, છતાં તેમણે નિયમ પાળ્યો અને કથા પ્રમાણે ઉપવાસ પછી તેમનું મૃત્યુ થયું.

કથાનો બીજો ભાગ અહીંથી શરૂ થાય છે. વ્રતના પુણ્યથી શોભનને દિવ્ય નગર મળ્યું, પરંતુ સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા અને સ્થિર સંકલ્પ ન હોવાથી તેનું રાજ્ય અસ્થિર હતું. પ્રવાસી બ્રાહ્મણને આ વાત જાણવા મળી અને તેણે ચંદ્રભાગાને સંદેશ આપ્યો. ચંદ્રભાગા બાળપણથી એકાદશી પાળતી હોવાથી પોતાના વ્રતના સંચિત પુણ્યથી શોભનના રાજ્યને સ્થિર કરે છે અને બંનેનું પુનર્મિલન થાય છે એવી માન્યતા છે. આ પવિત્ર વાર્તા છે, પરલોકનો વૈજ્ઞાનિક પુરાવો નહીં.

કથા સાચી ભાવના અને એકબીજાની કાળજીનું મહત્ત્વ શીખવે છે; જોખમી ઉપવાસ માટે કોઈને મજબૂર કરવો નહીં. વિષ્ણુપૂજન, જપ, દાન તથા યોગ્ય બારસે પારણું થાય છે. સ્માર્ત અને વૈષ્ણવ તારીખ અલગ ચકાસવી જોઈએ.

નામ અયોધ્યાના શ્રીરામ પરથી નહીં, રમા એટલે મા લક્ષ્મી પરથી પડ્યું છે. એ દિવાળીના ચાર દિવસ પહેલાં આવે છે, અને વ્રત કરનારા માટે દિવાળીનું અઠવાડિયું અહીંથી શરૂ થાય છે.

વિષ્ણુપૂજન, કથા, દાન, આરોગ્ય મુજબ વ્રત અને બારસે પારણું.

દિવાળી માટે ઘરની સાફસફાઈ ચાલતી હોય એ જ અઠવાડિયે આ એકાદશી આવે છે, અને લોકોને તેના વિશે મોટે ભાગે આટલું જ યાદ રહે છે. ઉપવાસ રોજની એકાદશી જેવો જ હોય છે.

ગુજરાતની આસો વદ અગિયારસ ઉત્તર ભારતની કારતક કૃષ્ણ એકાદશી છે.