શામળાજીનો મેળો 2039

શામળાજીમાં મેશ્વો નદીના કાંઠે પખવાડિયું ચાલતો આ મેળો ઉત્તર ગુજરાતનો સૌથી મોટો આદિવાસી મેળાવડો છે.

શામળાજીનો મેળો ગુજરાતના અરવલ્લી જિલ્લામાં રાજસ્થાનની સરહદ નજીક મેશ્વો નદીકાંઠે આવેલા વિષ્ણુ મંદિરે ભરાય છે. અહીં ભગવાનને શામળિયો, કાળિયો દેવ કે કાળિયો ઠાકોર જેવા પ્રેમાળ નામે ઓળખવામાં આવે છે. સ્થળની ભક્તિપરંપરા વિષ્ણુ-કૃષ્ણ સાથે જોડાય છે, પરંતુ આજના મેળાની શરૂઆત સમજાવતી એક જ સર્વમાન્ય પ્રાચીન કથા નથી. મંદિર અને આસપાસના આદિવાસી સમાજની જીવંત શ્રદ્ધા તેની આગવી ઓળખ છે.

ગુજરાત અને રાજસ્થાનના ભીલ, ગરાસિયા તથા બીજા પરિવારો પગપાળા કે સંઘ સાથે ધજા લઈને આવે છે, ગીતો ગાય છે અને દર્શન કરે છે. નદીકાંઠે તાત્કાલિક પડાવ, સ્વજનોની મુલાકાત અને વસ્ત્રો, ઘરવખરી તથા ઘરેણાંનો વેપાર પણ થાય છે. મેશ્વોમાં પરંપરાગત સ્નાન અને મંદિરદર્શન વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. સરકારી પ્રવાસન માહિતી પ્રમાણે આ મેળો કારતક પૂનમની આસપાસ આશરે ત્રણ અઠવાડિયા ચાલે છે, માત્ર એક દિવસ નહીં.

ડેટાબેઝની સૂર્યોદયની કારતક પૂનમ મુખ્ય તીર્થદિવસ બતાવે છે, સંપૂર્ણ મેળાની અવધિ નહીં. વાર્ષિક કાર્યક્રમ, નદીની સુરક્ષા અને પ્રવાસની વ્યવસ્થા અલગ ચકાસવી જરૂરી છે. આદિવાસી યાત્રાળુઓની પરંપરાને માત્ર શણગાર નહીં, ઉત્સવના મહત્વના જીવંત ભાગ તરીકે માન્યતા આપવી જોઈએ.

શામળાજી વૈષ્ણવ મંદિર છે, છતાં તેનો મેળો ગામ કરતાં આસપાસના આદિવાસી સમાજનો વધારે છે. આવું ભાગ્યે જ બને છે, અને એટલે જ અહીં મેળો મંદિર કરતાં પણ મોટો છે.

દર્શન પહેલાં મેશ્વોમાં સ્નાન થાય છે, અને કાંઠે નાખેલો પડાવ ફક્ત સગવડ નહીં, મેળાનો જ એક ભાગ છે.

ગુજરાતના અરવલ્લી જિલ્લાના શામળાજીમાં ભીલ-ગરાસિયા સમાજનો અનેક અઠવાડિયાનો મેળો.