શરદ પૂનમ 2024

આસો સુદ પૂનમની ચાંદની રાતે શ્રીકૃષ્ણના મહારાસનું સ્મરણ કરીને ભજન, રાસ અને પ્રસાદ સાથે શરદ પૂનમ ઉજવાય છે. કેટલાક પ્રદેશોમાં આ દિવસે કોજાગરી લક્ષ્મીપૂજા અને રાતનું જાગરણ પણ થાય છે.

શરદ ઋતુની રાત હતી. વનમાં મોગરાનાં ફૂલ ખીલ્યાં હતાં. પૂર્વ દિશામાં ચંદ્ર ઊગ્યો અને તેની ચાંદની વૃંદાવનના વનમાં પથરાઈ. રાતે ખીલતાં કમળો ખૂલી ગયાં. આ સુંદર રાત જોઈને શ્રીકૃષ્ણે પોતાની દિવ્ય શક્તિ યોગમાયાનો આશરો લીધો અને વાંસળી વગાડવાનું શરૂ કર્યું. વ્રજની ગોપીઓએ એ સૂર સાંભળ્યો. તેમનાં મન પહેલેથી જ કૃષ્ણમાં જોડાયેલાં હતાં; હવે તેઓ બધું છોડીને તેમની પાસે જવા નીકળી પડી.

કોઈ ગાય દોહતી હતી, તો દોહવાનું અધૂરું મૂક્યું. કોઈએ ચૂલે દૂધ કે ખાવાનું ચઢાવ્યું હતું, તે ઉતારવા પણ ન રોકાઈ. કોઈ બાળકને દૂધ પીવડાવતી હતી, કોઈ ઘરના લોકોને જમાડતી હતી અને કોઈ પોતે જમતી હતી. કોઈનો શણગાર પણ પૂરો થયો ન હતો. ઉતાવળમાં કેટલીક ગોપીઓનાં કપડાં અને ઘરેણાં પણ આડાંઅવળાં પહેરાઈ ગયાં. પતિ, પિતા, ભાઈ અને બીજા સ્વજનોએ તેમને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તેમનું મન કૃષ્ણ તરફ ખેંચાઈ ગયું હતું. કેટલીક ગોપીઓ ઘરની બહાર નીકળી જ ન શકી. તેમણે આંખો મીંચીને કૃષ્ણનું ધ્યાન ધર્યું. ભાગવતની કથા કહે છે કે વિરહના દુઃખ અને ધ્યાનમાં મળેલા મિલનના આનંદથી તેમનાં કર્મનાં બંધન છૂટ્યાં અને તેઓ દેહનાં બંધનથી મુક્ત થઈ કૃષ્ણને પામી.

આ વાત સાંભળીને પરીક્ષિત રાજાએ શુકદેવજીને પૂછ્યું કે ગોપીઓ કૃષ્ણને પરમાત્મા તરીકે નહીં, પોતાના પ્રિયજન તરીકે ચાહતી હતી, તો તેમને મુક્તિ કેવી રીતે મળી? શુકદેવજીએ સમજાવ્યું કે કૃષ્ણ સામાન્ય મનુષ્ય નથી. શિશુપાલ દ્વેષથી તેમનું સતત સ્મરણ કરતો હતો, તોપણ તેમને પામ્યો; તો જે પ્રેમથી તેમનામાં મન પરોવે, તેમની વાત જ શી કરવી? આ રીતે શુકદેવજીએ ગોપીઓના પ્રેમને ભગવાન સાથેના તેમના સંબંધ તરીકે સમજાવ્યો અને આગળની કથા કહી.

વનમાં પહોંચેલી ગોપીઓને જોઈને કૃષ્ણે તેમનું સ્વાગત કર્યું. તેમણે વ્રજમાં સૌનું કુશળ પૂછ્યું. પછી કહ્યું કે રાતનો સમય છે, વનમાં હિંસક પ્રાણીઓ છે અને ઘરમાં તેમનાં સ્વજનો તેમને શોધતા હશે. બાળકો અને વાછરડાં પણ તેમની રાહ જોતાં હશે. તેમણે ગોપીઓને ઘરે પાછાં જઈ પરિવારની સંભાળ રાખવાનું કહ્યું. કૃષ્ણે એ પણ સમજાવ્યું કે તેમનાં ગુણ સાંભળવાથી, તેમનાં નામ ગાવાથી અને તેમનું ધ્યાન ધરવાથી પણ ભક્તિ થાય છે; તેમની પાસે શરીરથી હાજર રહેવું જ જરૂરી નથી.

કૃષ્ણની વાત સાંભળીને ગોપીઓ દુઃખી થઈ ગઈ. તેમના માથાં ઝૂકી ગયાં. કોઈ પગના અંગૂઠાથી જમીન ખોતરવા લાગી. આંખોમાંથી નીકળતાં આંસુ સાથે કાજળ પણ વહેવા લાગ્યું. થોડી વારે તેમણે પોતાનું મન કૃષ્ણ સામે ખોલ્યું. તેઓ કૃષ્ણ માટે બધું છોડીને આવી હતી; હવે પાછાં જવાનું કહેવામાં આવે, તો તેમનાં મન અને પગ એ વાત માની શકે એમ નહોતાં. કૃષ્ણ સૌના અંતરમાં રહેલા આત્મા અને સૌથી વહાલા હતા, એટલે સ્વજનો પ્રત્યે જે પ્રેમ હોય, તેનું મૂળ પણ તેમનામાં જ હતું. તેમની વાંસળી, તેમનું હાસ્ય અને તેમની પ્રેમભરી નજરે ગોપીઓનાં મન જીતી લીધાં હતાં. તેમણે પોતાની લાંબા સમયની આશા ન તોડવા અને પ્રેમથી સ્વીકારવા વિનંતી કરી.

ગોપીઓનો પ્રેમ સાંભળીને કૃષ્ણ હસ્યા. તેઓ તેમની સાથે યમુનાના કિનારે ફર્યા. ઠંડો પવન આવતો હતો અને રેતી ચાંદનીમાં ચમકતી હતી. ગોપીઓ કૃષ્ણનાં ગુણ ગાતી અને કૃષ્ણ પણ તેમની સાથે ગાતા. હાસ્ય, પ્રેમભરી નજર અને સ્નેહથી એ રાત આનંદથી ભરાઈ ગઈ. પરંતુ આ સુખ મળતાં ગોપીઓને પોતાનું ભાગ્ય બીજા બધાથી ચડિયાતું લાગવા માંડ્યું. તેઓ પોતાને સૌથી વધુ માન મળ્યું હોવાનું માનવા લાગી. તેમના આ અભિમાનને શાંત કરવા કૃષ્ણ ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા.

કૃષ્ણ દેખાતા બંધ થયા એટલે ગોપીઓ અકળાઈ ઊઠી. તેમનું ચાલવું, હસવું, જોવું અને બોલવું યાદ કરતી તેઓ વનમાં તેમને શોધવા લાગી. તેઓ વૃક્ષો, તુલસી, ફૂલવાળા છોડ, વેલીઓ અને હરણીઓને પણ કૃષ્ણ વિશે પૂછતી હતી. ધરતી પર ઊગેલું ઘાસ જોઈ તેમને થતું કે કૃષ્ણના ચરણનો સ્પર્શ મળવાથી ધરતી પણ આનંદમાં રોમાંચિત થઈ હશે. ફળના ભારથી નમેલાં વૃક્ષો જાણે કૃષ્ણને નમતાં હોય અને વેલીઓ જાણે તેમના સ્પર્શથી ખીલી હોય, એવું તેમને લાગતું. તેમનું આખું ધ્યાન કૃષ્ણમાં જ હતું.

શોધતાં શોધતાં ગોપીઓ કૃષ્ણનાં બાળપણનાં પ્રસંગો ભજવવા લાગી. એક પૂતના બની અને બીજી બાળ કૃષ્ણ બની. કોઈએ ગાડું તોડવાની લીલા કરી, તો કોઈએ તૃણાવર્ત બનીને બીજીને ઊંચકી. કોઈ બાળકની જેમ ઘૂંટણિયે ચાલી. બે ગોપીઓ કૃષ્ણ અને બળરામ બની, તો બીજી તેમની ગોવાળમિત્રો બની. કોઈએ વત્સાસુર અને બકાસુરના વધનો પ્રસંગ ભજવ્યો. કોઈ કૃષ્ણની જેમ ગાયોને બોલાવતી અને વાંસળી વગાડવાનો અભિનય કરતી. બીજી એકે પોતાનું ઉપરનું કપડું એક હાથે ઊંચું પકડીને ગોવર્ધન ઊંચકવાનો પ્રસંગ કર્યો. કોઈએ કાલિય નાગના મસ્તક પર નાચવાની લીલા કરી. કોઈએ દાવાનળથી બચાવવા આંખો મીંચવાનું કહ્યું. એક ગોપીએ બીજીને ફૂલની માળાથી બાંધી અને ખાંડણિયા પાસે બાંધવામાં આવેલા બાળ કૃષ્ણનો પ્રસંગ ભજવ્યો. કૃષ્ણને શોધતી વખતે તેમની દરેક વાત ગોપીઓને યાદ આવતી હતી.

એવામાં જમીન પર કૃષ્ણનાં પગલાં દેખાયાં. તેમના ચરણનાં ધ્વજ, કમળ, વજ્ર, અંકુશ અને જવ જેવા ચિહ્નોથી ગોપીઓએ પગલાં ઓળખ્યાં. થોડું આગળ કૃષ્ણનાં પગલાંની બાજુમાં એક ગોપીનાં પગલાં પણ હતાં. એ જોઈ તેમને થયું કે આ ગોપીએ ભગવાનની એવી ભક્તિ કરી હશે કે તેઓ તેને પોતાની સાથે એકાંતમાં લઈ ગયા. પછી એ ગોપીનાં પગલાં દેખાતાં બંધ થયાં અને કૃષ્ણનાં પગલાં વધુ ઊંડાં દેખાયાં. ગોપીઓએ અનુમાન કર્યું કે તેના પગમાં ઘાસ કે કાંટા વાગતા હશે, એટલે કૃષ્ણે તેને ઊંચકી લીધી હશે. ક્યાંક કૃષ્ણના પગના આગળના ભાગનાં નિશાન હતાં, જાણે તેમણે ઊંચાં થઈને ફૂલ તોડ્યાં હોય. બીજી જગ્યાએ બેઠાં હોવાનાં નિશાન જોઈ ગોપીઓને લાગ્યું કે કૃષ્ણે તેની વેણીમાં ફૂલ ગૂંથ્યાં હશે. આ બધાં નિશાન જોઈ તેઓ એ બંને કઈ તરફ ગયાં હશે તેનો અંદાજ કરતી આગળ વધી.

કૃષ્ણ જે ગોપીને સાથે લઈ ગયા હતા, તેને પણ પોતાને સૌથી વધારે પ્રેમ મળ્યો હોવાનું અભિમાન થયું. તેણે કૃષ્ણને કહ્યું કે હવે તે ચાલી શકતી નથી, એટલે તેઓ તેને ઊંચકી લે. કૃષ્ણે તેને પોતાના ખભે ચઢવાનું કહ્યું. પરંતુ તે ચઢવા ગઈ, ત્યાં જ કૃષ્ણ અદૃશ્ય થઈ ગયા. એકલી પડેલી ગોપી દુઃખથી તેમને પોકારવા લાગી. બીજી ગોપીઓ ત્યાં આવી પહોંચી ત્યારે તે દુઃખી હાલતમાં હતી. તેણે પોતાની સાથે જે બન્યું તે બધું કહ્યું. પછી સૌએ સાથે મળીને ફરી કૃષ્ણને શોધ્યા. જ્યાં સુધી ચાંદનીમાં માર્ગ દેખાતો હતો, ત્યાં સુધી તેઓ આગળ ગઈ. ગાઢ અંધકાર આવ્યો ત્યારે પાછી ફરી અને યમુનાના કિનારે એકઠી થઈ.

હવે ગોપીઓએ મળીને કૃષ્ણને યાદ કરતાં ગીત ગાવાનું શરૂ કર્યું. આ જ ગોપીગીત છે. તેમણે ગાયું કે કૃષ્ણના જન્મથી વ્રજનું ભાગ્ય ખીલી ઊઠ્યું છે, પરંતુ તેમની શોધમાં ફરતી ગોપીઓનું જીવન તો તેમના દર્શનની આશાએ જ ટકેલું છે. કૃષ્ણની નજર શરદનાં કમળ જેવી સુંદર હતી. એ નજરથી મન જીતી લીધા પછી તેમણે પોતાની ગોપીઓને આવી રીતે છોડી દેવી ન જોઈએ. તેમણે કૃષ્ણને ઝેરી પાણી, રાક્ષસો, વાવાઝોડાં, ભારે વરસાદ અને બીજા ભયમાંથી વ્રજવાસીઓને બચાવ્યાનું યાદ કરાવ્યું. તેઓ માત્ર યશોદાના પુત્ર જ નહીં, સૌના અંતરની વાત જાણનારા ભગવાન હતા. તેથી ગોપીઓએ પોતાના મનનું દુઃખ પણ સમજવા પ્રાર્થના કરી.

ગીતમાં ગોપીઓ કૃષ્ણનાં હાથ, તેમનું હાસ્ય, તેમની મધુર વાણી અને તેમના ચરણોને યાદ કરતી રહી. જે હાથ શરણે આવેલા લોકોને નિર્ભય કરે છે, તે પોતાના માથે મૂકવા તેમણે વિનંતી કરી. જે ચરણ ગાયોની પાછળ વનમાં ચાલે છે અને કાલિય નાગની ફેણ પર નાચ્યા છે, તેમને પોતાના હૃદય પાસે રાખીને વિરહનું દુઃખ શાંત કરવાની ઝંખના વ્યક્ત કરી. કૃષ્ણની વાતો અને કથાઓ દુઃખી જીવને જીવવાનું બળ આપે છે; જે લોકો એ કથાઓ બીજાને સંભળાવે છે, તેઓ મોટું દાન કરે છે, એવો ભાવ પણ તેમણે ગાયો. કૃષ્ણના હોઠનો સ્પર્શ પામતી વાંસળી અને તેમની સાથેની મીઠી વાતો યાદ આવતાં તેમની મળવાની ઇચ્છા વધુ તીવ્ર થઈ.

દિવસે કૃષ્ણ ગાયો ચરાવવા વનમાં જાય ત્યારે તેમના કોમળ પગને પથ્થર કે ઘાસની અણી વાગતી હશે, એ વિચારે પણ ગોપીઓને ચિંતા થતી. સાંજે તેઓ પાછા આવે ત્યારે વાળમાં અને મુખ પર ગાયોની ધૂળ લાગી હોય, એ રૂપ પણ તેમને યાદ આવતું. કૃષ્ણ દેખાતા ન હોય ત્યારે એક ક્ષણ યુગ જેવી લાંબી લાગતી. સામે હોય ત્યારે આંખ પલકાય એટલો સમય પણ તેમનું મુખ ન દેખાય, એ સહન થતું નહોતું. વાંસળીના સાદે સ્વજનોને છોડીને આવેલી ગોપીઓએ પૂછ્યું કે આવી રાતે તેમને એકલી છોડીને જવું યોગ્ય હતું? અંતે તેમણે ફરી કૃષ્ણના કોમળ ચરણોની ચિંતા વ્યક્ત કરી. જે ચરણોને પોતાના હૃદય પાસે રાખતાં પણ તેઓ સાવધ રહેતી, તે અત્યારે વનના કઠણ માર્ગ પર ચાલતા હશે. આ વિચાર સાથે તેમણે કૃષ્ણને પાછા આવી પોતાનું દુઃખ દૂર કરવા પોકાર્યા.

ગીત પૂરું કરીને ગોપીઓ જોરથી રડવા લાગી. ત્યારે જ કૃષ્ણ તેમની વચ્ચે પ્રગટ થયા. તેમણે પીળાં વસ્ત્રો પહેર્યાં હતાં, ગળામાં ફૂલની માળા હતી અને મુખ પર હાસ્ય હતું. તેમને જોતાં ગોપીઓ એવી ઊભી થઈ ગઈ, જાણે શરીરમાં ફરી પ્રાણ આવી ગયા હોય. કોઈએ તેમનો હાથ પકડી લીધો, કોઈએ તેમનો હાથ પોતાના ખભે મૂક્યો અને કોઈએ તેમના ચરણ ખોળામાં લીધાં. એક ગોપી હજી રિસાયેલી નજરે તેમને જોતી રહી. બીજી આંખ પલકાવ્યા વગર તેમનું મુખ જોતી હતી. કોઈએ આંખો મીંચીને મનમાં જ તેમને ભેટી લીધા. દરેકની લાગણી જુદી રીતે બહાર આવી, પણ સૌને કૃષ્ણ પાછા મળ્યાનો આનંદ હતો.

કૃષ્ણ ગોપીઓ સાથે યમુનાના કિનારે બેઠા. ત્યાં કોમળ રેતી હતી અને ફૂલોની સુગંધવાળો પવન આવતો હતો. ગોપીઓએ પોતાનાં ઉપરનાં વસ્ત્રો પાથરીને તેમને બેસવા આસન આપ્યું. કોઈ તેમનાં હાથ અને કોઈ પગની સેવા કરવા લાગી. આનંદની સાથે તેમને છોડી જવાનો રિસ પણ હજી મનમાં હતો. તેમણે કૃષ્ણને પૂછ્યું કે કેટલાક લોકો પોતાને પ્રેમ કરનારને જ પ્રેમ કરે છે, કેટલાક સામેથી પ્રેમ ન મળે તોપણ પ્રેમ કરે છે અને કેટલાક કોઈને પ્રેમ કરતા નથી; આ ત્રણેયમાં શું ફરક છે?

કૃષ્ણે સમજાવ્યું કે માત્ર બદલામાં કશું મળે ત્યારે જ પ્રેમ કરવો એમાં પોતાનો સ્વાર્થ હોય છે. દયાળુ લોકો અને માતા-પિતા બદલાની અપેક્ષા રાખ્યા વગર પ્રેમ કરે છે. બીજી તરફ, કોઈ પોતાનામાં જ સંતોષ પામેલો હોવાથી બહારનો સંબંધ શોધતો નથી, કોઈની બધી ઇચ્છાઓ પૂરી થઈ ગઈ હોય છે, તો કોઈ ઉપકાર ભૂલી જનાર કે ઉપકાર કરનારનો જ વિરોધ કરનાર હોય છે. પરંતુ પોતે ગોપીઓ પ્રત્યે નિર્દય બન્યા નથી, એમ કૃષ્ણે કહ્યું. જેમ ગરીબ માણસને મળેલું ધન ખોવાઈ જાય તો તેનું મન એ ધનમાં જ લાગેલું રહે છે, તેમ ગોપીઓનું મન સતત પોતાનામાં રહે તે માટે તેઓ અદૃશ્ય થયા હતા. દેખાતા નહોતા, ત્યારે પણ તેઓ ગોપીઓથી દૂર નહોતા અને તેમનો પ્રેમ જાણતા હતા. ગોપીઓએ પોતાના માટે બધું છોડ્યું હતું; તેમના આવા નિર્મળ પ્રેમનું ઋણ લાંબામાં લાંબા આયુષ્યમાં પણ ચૂકવી શકાય તેમ નથી, એમ તેમણે સ્વીકાર્યું. ગોપીઓની પોતાની ભલાઈ અને પ્રેમ જ તેમના પ્રેમનો બદલો બને, એવો તેમનો ભાવ હતો.

કૃષ્ણની વાતથી ગોપીઓના વિરહનું દુઃખ શાંત થયું. પછી સૌએ એકબીજાના હાથ જોડીને રાસનું ગોળ કૂંડાળું બનાવ્યું. કૃષ્ણ દરેક બે ગોપીઓની વચ્ચે પ્રગટ થયા. દરેક ગોપીને લાગતું હતું કે કૃષ્ણ પોતાની બાજુમાં જ છે. આ રાસ જોવા દેવતાઓ પોતાનાં વિમાનોમાં આવ્યા. આકાશમાંથી ફૂલો વરસ્યાં, દુંદુભિ વાગી અને ગંધર્વો ગાવા લાગ્યા. યમુનાના કિનારે ગોપીઓ અને કૃષ્ણનો મહારાસ શરૂ થયો.

ગોપીઓનાં પગનાં ઝાંઝર, હાથનાં કંકણ અને કમરની ઘૂઘરીઓ નૃત્યના તાલ સાથે વાગવા લાગ્યાં. હાથનાં હલનચલન, પગનાં તાલ, મુખનું હાસ્ય અને ગીત એક સાથે ભળી ગયાં. નાચતાં નાચતાં તેમના વાળની વેણીઓ ઢીલી પડી અને મુખ પર પરસેવો આવ્યો. એક ગોપીએ કૃષ્ણ સાથે સૂર મળાવીને એટલું સુંદર ગાયું કે તેમણે તેની પ્રશંસા કરી. બીજીએ તાલબદ્ધ ગાનથી તેમને પ્રસન્ન કર્યા. થાકેલી કોઈ ગોપીએ તેમનો ખભો પકડ્યો; કોઈએ ચંદનથી સુગંધિત તેમનો હાથ પ્રેમથી પોતાના નજીક લીધો. કૃષ્ણ દરેકની સાથે સ્નેહથી રમ્યા. શુકદેવજી કહે છે કે કૃષ્ણ પોતાનામાં જ આનંદ પામનારા હોવા છતાં આ લીલા કરતા હતા, જેમ બાળક પોતાના પ્રતિબિંબ સાથે રમે.

રાસમાં કૃષ્ણનાં અનેક રૂપ ગોપીઓની વચ્ચે હતાં. આ દૃશ્ય જોઈ ચંદ્ર અને તેની સાથેના તારાઓ પણ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા, એવું કથામાં વર્ણન છે. ગોપીઓ થાકી ત્યારે કૃષ્ણે પ્રેમથી તેમના મુખનો પરસેવો લૂછ્યો. પછી તેઓ સૌ યમુનાના પાણીમાં ઊતર્યાં. ગોપીઓ હસતાં હસતાં કૃષ્ણ પર પાણી ઉડાડતી હતી અને તેઓ તેમની સાથે જળક્રીડા કરતા હતા. ઉપરથી દેવતાઓ ફૂલો વરસાવતા રહ્યા. પાણીમાંથી બહાર આવી કૃષ્ણ અને ગોપીઓ કિનારાના ઉપવનમાં ફર્યાં. પાણીનાં અને ધરતીનાં ફૂલોની સુગંધથી ભરેલો પવન ત્યાં વહેતો હતો. આ રીતે રાસ, જળક્રીડા અને ઉપવનમાં ફરવામાં એ રાત વીતી.

અહીં પરીક્ષિત રાજાએ ફરી પ્રશ્ન પૂછ્યો. ધર્મની સ્થાપના અને રક્ષા કરનારા કૃષ્ણે બીજા પુરુષોની પત્નીઓ સાથે આવી લીલા કેમ કરી? શુકદેવજીએ જવાબમાં સમજાવ્યું કે ભગવાનની આ દિવ્ય લીલાને સામાન્ય માણસના આચરણ સમાન માની તેનું અનુકરણ ન કરવું. શિવજી સમુદ્રમાંથી નીકળેલું ઝેર પી શક્યા, એટલે બીજો કોઈ એમ કરે તો તે બચી શકતો નથી. સમજદાર માણસે ભગવાનના ઉપદેશ પ્રમાણે ચાલવું જોઈએ. શુકદેવજીના જણાવ્યા પ્રમાણે કૃષ્ણ ગોપીઓ, તેમના પતિઓ અને દરેક જીવના અંતરમાં રહેલા પરમાત્મા છે. તેઓ જીવ પર કૃપા કરવા મનુષ્યરૂપે આવી એવી લીલા કરે છે, જેને સાંભળીને મન તેમનામાં જોડાય.

શુકદેવજીએ એ પણ કહ્યું કે કૃષ્ણની યોગમાયાથી વ્રજના પતિઓને પોતાની પત્નીઓ પોતાની પાસે જ હોવાનો અનુભવ થતો હતો; તેથી તેમને કૃષ્ણ પ્રત્યે દ્વેષ થયો નહીં. રાત પૂરી થવા આવી ત્યારે કૃષ્ણે ગોપીઓને ઘરે જવાની અનુમતિ આપી. તેમનું મન હજી પાછું જવા તૈયાર નહોતું, છતાં કૃષ્ણની વાત માની તેઓ પોતપોતાનાં ઘરે ગઈ. અંતે શુકદેવજીએ કથાનું ફળ કહ્યું: જે વ્યક્તિ શ્રદ્ધાથી આ લીલા સાંભળે કે સંભળાવે છે, તેને ભગવાન પ્રત્યે ઊંડી ભક્તિ મળે છે અને તે પોતાના મનની કામનાના બંધન પર જીત મેળવી શકે છે.

મહારાસની કથામાં ભગવાન માટેનો પ્રેમ, વિયોગની તીવ્ર લાગણી, અભિમાન ઓગળવું અને ફરી મળવાનો આનંદ આવે છે. શુકદેવજી કથાના અંતે તેને ભક્તિ અને મનની કામના પર જીત સાથે જોડે છે. કોજાગરીની અલગ પરંપરામાં લક્ષ્મીપૂજા, જાગરણ અને પરિવારના સુખ-સમૃદ્ધિ માટેની પ્રાર્થનાનું મહત્ત્વ છે.

મંદિરોમાં શ્રીકૃષ્ણનાં દર્શન, ભજન-કીર્તન અને રાસની ઉજવણી થાય છે. પરિવારો ચાંદનીમાં ભેગાં થઈ ગીતો ગાય છે અને દૂધપૌંઆ, ખીર કે પોતાની પરંપરા મુજબનો પ્રસાદ ધરાવે છે. કોજાગરી પાળતા પરિવારો લક્ષ્મીપૂજા કરે છે અને રાતે જાગરણ રાખે છે. પૂજા અને પ્રસાદની રીત ઘર તથા પ્રદેશ પ્રમાણે બદલાય છે.

ગુજરાતમાં આ તહેવાર શરદ પૂનમ તરીકે ઓળખાય છે. દૂધપૌંઆનો પ્રસાદ, ભજન અને રાસની ઉજવણી પ્રચલિત છે. સ્વામિનારાયણ પરંપરામાં આ દિવસે ગુણાતીતાનંદ સ્વામીની જન્મજયંતી પણ ઉજવાય છે. વ્રજ અને વૃંદાવનની કૃષ્ણભક્તિની પરંપરાઓમાં આ રાતનું મહારાસ સાથે વિશેષ જોડાણ છે.

બંગાળમાં આ પૂર્ણિમાએ કોજાગરી લક્ષ્મીપૂજા થાય છે. મહારાષ્ટ્રમાં કોજાગિરી પૂનમના નામે લક્ષ્મીપૂજા, રાતનું જાગરણ અને દૂધનો પ્રસાદ પ્રચલિત છે. કોજાગરી નામનો લોકપ્રચલિત અર્થ “કોણ જાગે છે?” એવો સમજાય છે; આ રાતે લક્ષ્મીજી જાગતા ભક્તો પાસે આવે છે એવી માન્યતા છે.

ઓડિશામાં આસો પૂર્ણિમા કુમાર પૂર્ણિમા તરીકે પણ ઉજવાય છે. કટક, ચૌદ્વાર અને બાંકીમાં લક્ષ્મીપૂજાની ઉજવણી થાય છે. કેન્દ્રાપડામાં કુમાર પૂર્ણિમાથી ગજલક્ષ્મીપૂજાનો સામૂહિક ઉત્સવ શરૂ થાય છે. આ સ્થાનિક ઉજવણીઓની પોતાની રીત છે.