શરદ પૂનમ

શરદ પૂનમ આસો સુદ પૂનમની ઊજળી રાત છે, અને તે સૌંદર્ય, સમૃદ્ધિ તથા દિવ્ય પ્રેમ સાથે જોડાયેલી છે. વૈષ્ણવ પરંપરામાં આ રાત વૃંદાવનમાં ગોપીઓ સાથે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના મહારાસની રાત તરીકે યાદ કરાય છે. મહારાસમાં દરેક ગોપીને એવો અનુભવ થાય છે કે શ્રીકૃષ્ણ તેની સાથે જ છે. એટલે આ કથા સામાન્ય પ્રેમની નહીં, પણ ભગવાન પ્રત્યેના પૂર્ણ પ્રેમની પ્રતીક બની છે. ઘણા પ્રદેશોમાં આ રાતને કોજાગરી પૂનમ પણ કહે છે. આ નામ “કોણ જાગે છે?” એ પ્રશ્ન પરથી આવ્યું છે, અને માન્યતા છે કે જે ભક્તો જાગીને પૂજા કરે છે તેમને મા લક્ષ્મી આશીર્વાદ આપે છે. ઘરોમાં દૂધ કે ખીર, અને ગુજરાતમાં દૂધ-પૌંઆ, ચાંદનીમાં મૂકીને પછી પ્રસાદ તરીકે લેવાય છે. લોકમાન્યતા છે કે શરદની શીતળ ચાંદનીમાં ખાસ પોષણ હોય છે. આમ આ તહેવારમાં ચંદ્રની પૂજા, લક્ષ્મીભક્તિ, સંગીત, રાસ અને ચોમાસા પછીના ચોખ્ખા આકાશનો આનંદ એકસાથે ભળે છે.

શરદ પૂનમનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

ખીર કે દૂધપાક બનાવીને આખી રાત ચાંદનીમાં મૂકી રખાય છે, અને સવારે ખવાય છે. માન્યતા છે કે ચંદ્ર તેમાં કંઈક ખાસ ઉમેરે છે. લોકો બહાર બેસે છે, ગીતો ગાય છે અને રાતભર જાગે છે. ગુજરાતમાં નવરાત્રિ પૂરી થયાના થોડા દિવસ પછી આવતી આ રાતે ફરી ગરબા પણ થાય છે.

બંગાળ અને ઓડિશામાં આ રાતે કોજાગરી લક્ષ્મી પૂજા થાય છે અને આખી રાત જાગરણ થાય છે. નામનો અર્થ જ છે “કોણ જાગે છે?”, કારણ કે કહેવાય છે કે આ રાતે મા લક્ષ્મી ફરવા નીકળે છે અને જુએ છે. ગુજરાતમાં ગરબા અને દાંડિયા રમાય છે, અને નવરાત્રિ પછી ગરબાની આ છેલ્લી રાત ગણાય છે. વ્રજમાં આ રાત રાસ પૂર્ણિમા તરીકે ઓળખાય છે.