ષટ્તિલા એકાદશી

ષટ્તિલા એકાદશીનું નામ તલના છ પરંપરાગત ઉપયોગ પરથી પડ્યું છે. આ દિવસે તલવાળા પાણીથી સ્નાન થાય છે, શરીરે તલ ચોળાય છે, તલવાળું જળ અર્પણ થાય છે, હોમમાં તલ હોમાય છે, તલ ખવાય છે અને તલનું દાન થાય છે. તેની કથા એવી છે કે એક બ્રાહ્મણી ખૂબ ધાર્મિક હતી. તે કઠોર ઉપવાસ કરતી, પણ બીજાને અન્ન કે કામની વસ્તુ ભાગ્યે જ આપતી. દાન વગરનું તપ અધૂરું છે, એ સમજાવવા ભગવાન વિષ્ણુ ભિક્ષુકનો વેશ લઈને તેની પાસે ભિક્ષા માગવા આવ્યા. બ્રાહ્મણીએ તેમને માત્ર માટીનું એક ઢેફું આપ્યું. મૃત્યુ પછી પુણ્યના બળે તેને સ્વર્ગમાં ઘર તો મળ્યું, પણ ત્યાં અન્ન કે કોઈ સામગ્રી નહોતી. પછી તેણે ષટ્તિલા એકાદશીનો મહિમા જાણ્યો અને ભક્તિ સાથે તલ અને દાનથી આ વ્રત કર્યું. ત્યારે તેનું ઘર ધનધાન્યથી ભરાઈ ગયું. આ કથા દાનને વ્રતનો જરૂરી ભાગ બનાવે છે. ધર્મની સાધના માત્ર પોતે ત્યાગ કરવામાં નથી, પોતાનું અન્ન અને સાધન બીજા સાથે વહેંચવામાં પણ છે.

તલ છ રીતે વપરાય છે, નાહવાના પાણીમાં, હોમમાં, રસોઈમાં, દાનમાં, ખાવામાં અને અર્પણમાં. આ એકાદશી પોષ મહિનાની ઠંડીમાં આવે છે, જ્યારે આમ પણ ઋતુ પ્રમાણે તલ અને ગોળ ખવાતાં હોય છે.

તલનો છ રીતે ઉપયોગ થાય છે, પણ આ દિવસ ખરેખર દાન માટે છે. તલ અને ગોળનું દાન થાય છે. ગુજરાતમાં આ એકાદશી ઉત્તરાયણની આસપાસના દિવસોમાં આવે છે, જ્યારે દરેક ઘરમાં તલ અને ગોળ પહેલેથી હોય જ છે.