તુલસી વિવાહ 2037

કારતક મહિનામાં તુલસીના છોડને કન્યાની જેમ શણગારીને શાલિગ્રામ કે શ્રીકૃષ્ણની મૂર્તિ સાથે લગ્નની વિધિ કરવામાં આવે છે. શાલિગ્રામ પવિત્ર પથ્થર છે. ભક્તો તેને વિષ્ણુનું સ્વરૂપ માનીને પૂજે છે. તુલસી વિષ્ણુને કેમ વહાલી છે એ સમજાવતી વૃંદા અને જલંધરની એક કથા સ્કંદ પુરાણમાં આવે છે.

એક વાર ઇન્દ્ર દેવો સાથે શિવજીને મળવા કૈલાસ ગયા. ત્યાં તેમને એક અજાણી વ્યક્તિ દેખાઈ. ઇન્દ્રે પૂછ્યું કે શિવજી ક્યાં છે. વારંવાર પૂછવા છતાં જવાબ ન મળ્યો એટલે તેમણે ગુસ્સામાં વજ્રથી પ્રહાર કર્યો. એ વ્યક્તિ શિવજી પોતે હતા. વજ્ર બળીને રાખ થઈ ગયું અને શિવજીના ત્રીજા નેત્રમાંથી જ્વાળા નીકળી. દેવોના ગુરુ બૃહસ્પતિએ ઇન્દ્રને નમન કરાવ્યું અને શિવજીને શાંત થવા વિનંતી કરી. શિવજીએ ઇન્દ્રને બચાવવા એ જ્વાળા સમુદ્રમાં નાખી દીધી.

જ્યાં સિંધુ નદી સમુદ્રને મળે છે ત્યાં એ જ્વાળામાંથી એક બાળક પ્રગટ થયું. બાળકના રડવાનો અવાજ સાંભળીને બ્રહ્માજી ત્યાં આવ્યા. સમુદ્રદેવે બાળકને પોતાના પુત્ર તરીકે તેમના ખોળામાં મૂક્યું. બાળકે બ્રહ્માજીની દાઢી પકડી ખેંચી એટલે તેમની આંખોમાં પાણી આવી ગયું. કથામાં આ પ્રસંગ પરથી બાળકનું નામ જલંધર પડ્યું એમ કહેવાય છે. બ્રહ્માજીએ કહ્યું કે મોટો થઈને તે શસ્ત્રો ચલાવવામાં નિપુણ થશે અને શિવજી સિવાય કોઈ તેને હરાવી શકશે નહીં.

બ્રહ્માજીએ શુક્રાચાર્યને જલંધરને રાજા બનાવવા કહ્યું. સમુદ્રદેવે જલંધર માટે કાલનેમિની દીકરી વૃંદાનો હાથ માગ્યો. વૃંદા અને જલંધરનાં લગ્ન થયાં. જલંધર શુક્રાચાર્યની સલાહથી રાજ કરવા લાગ્યો. અગાઉ દેવો સામે હારી ગયેલા દૈત્યો પણ તેની પાસે આવ્યા.

એક દિવસ જલંધરે રાહુને જોયો અને શુક્રાચાર્યને પૂછ્યું કે તેનું માથું ધડથી અલગ કેમ થયું. શુક્રાચાર્યે તેને સમુદ્રમંથનની વાત કહી. દેવો સમુદ્રમાંથી નીકળેલાં રત્નો લઈ ગયા હતા અને દૈત્યો હારી ગયા હતા. આ સાંભળીને જલંધર ગુસ્સે થયો. તેણે ઘસ્મર નામના દૂતને ઇન્દ્ર પાસે મોકલ્યો. તેના મારફતે તેણે પોતાના પિતા સમુદ્ર પાસેથી લીધેલાં રત્નો પાછાં માગ્યાં. ઇન્દ્રે પોતાનો પક્ષ સમજાવ્યો, પણ રત્નો આપ્યા નહીં. જલંધર દૈત્યોની સેના લઈને દેવો સામે લડવા નીકળ્યો.

લડાઈમાં શુક્રાચાર્ય પોતાની વિદ્યાથી માર્યા ગયેલા દૈત્યોને ફરી જીવતા કરતા. બૃહસ્પતિ દ્રોણ પર્વત પરથી ઔષધિઓ લાવી દેવોને ફરી ઊભા કરતા. જલંધરને એ વાતની ખબર પડી ત્યારે તેણે દ્રોણ પર્વત ઊંચકીને સમુદ્રમાં નાખી દીધો. બૃહસ્પતિ ઔષધિ લેવા ગયા ત્યારે પર્વત મળ્યો નહીં. તેમણે દેવોને પાછા હટવા કહ્યું. જલંધરે ઇન્દ્રની નગરી અમરાવતી જીતી લીધી અને દેવો મેરુ પર્વતની ગુફામાં જઈને રહ્યા.

દેવોએ વિષ્ણુને મદદ માટે બોલાવ્યા. લક્ષ્મીએ વિષ્ણુને યાદ અપાવ્યું કે જલંધર તેનો ભાઈ છે. કથા બંનેને સમુદ્રનાં સંતાન ગણે છે. વિષ્ણુએ કહ્યું કે જલંધર શિવજીના તેજમાંથી જન્મ્યો છે અને બ્રહ્માજીએ તેને વર આપ્યો છે. તે લક્ષ્મીનો ભાઈ પણ છે, એટલે વિષ્ણુ પોતે તેનો અંત નહીં કરે. તેઓ ગરુડ પર બેસીને લડવા ગયા. જલંધર અને વિષ્ણુ વચ્ચે લાંબી લડાઈ થઈ. જલંધરની લડવાની શક્તિ જોઈને વિષ્ણુએ તેને વર માગવા કહ્યું. જલંધરે માગ્યું કે વિષ્ણુ તેની બહેન લક્ષ્મી સાથે તેના ઘરે રહે. વિષ્ણુએ તેની વાત માની. જલંધરે દેવોનાં પદ પોતાના દૈત્યોને આપ્યાં અને ત્રણેય લોક પર રાજ કરવા લાગ્યો. કથામાં કહેવાય છે કે તે પોતાની પ્રજાની કાળજી પોતાના સંતાનની જેમ રાખતો હતો.

એક દિવસ નારદ જલંધરને મળવા આવ્યા. તેમણે કૈલાસમાં શિવજી અને પાર્વતીને જોયાં હોવાની વાત કરી અને પાર્વતીનાં વખાણ કર્યાં. એ સાંભળીને જલંધર પાર્વતીને પોતાની પાસે લાવવા માગતો હતો. તેણે રાહુને કૈલાસ સંદેશ આપવા મોકલ્યો. રાહુએ જલંધરનો સંદેશ કહ્યો ત્યારે શિવજીની ભ્રમરો વચ્ચેથી એક ભયાનક રૂપ પ્રગટ થયું અને તેણે રાહુને પકડી લીધો. રાહુએ શિવજી પાસે રક્ષણ માગ્યું. શિવજીએ કહ્યું કે રાહુ ફક્ત સંદેશ લઈને આવ્યો છે, તેને છોડી દો. રાહુ પાછો ગયો અને જલંધરને બધું કહ્યું.

જલંધર ગુસ્સે થઈને પોતાની સેના સાથે કૈલાસ તરફ નીકળ્યો. દેવોએ શિવજી પાસે રક્ષણ માગ્યું. શિવજીએ દેવો પાસેથી તેમના તેજનો અંશ લીધો, તેમાં પોતાનું તેજ ઉમેર્યું અને સુદર્શન ચક્ર બનાવ્યું. નંદી, ગણેશ અને કાર્તિકેય શિવજીની સેનાને લઈને લડવા ઊતર્યા. બંને બાજુથી બાણ વરસ્યાં. વીરભદ્ર પણ લડવા આવ્યા, પણ જલંધરે તેમને ગદાથી ઘાયલ કરીને નીચે પાડી દીધા. ત્યારે શિવજી પોતે મેદાનમાં ઊતર્યા.

શિવજી આગળ જલંધરના બાણ અને ગદા ટકી શક્યાં નહીં. ત્યારે તેણે માયાથી એવું દૃશ્ય ઊભું કર્યું કે મેદાનમાં ગાન અને નૃત્ય થવા લાગ્યાં. શિવજીનું ધ્યાન એ તરફ ગયું. જલંધરે શુંભ અને નિશુંભને લડાઈ ચાલુ રાખવા કહ્યું અને પોતે શિવજીનો વેશ લઈને પાર્વતી પાસે ગયો. પાર્વતીને સમજાયું કે તેમની સામે શિવજી નથી. તેઓ ત્યાંથી દૂર ગયાં અને વિષ્ણુને યાદ કર્યા. જલંધર પાછો લડાઈના મેદાનમાં ગયો. વિષ્ણુ પાસે તેમણે જલંધરની છેતરપિંડીની વાત કરી. વિષ્ણુએ કહ્યું કે વૃંદાની પોતાના પતિ પ્રત્યેની નિષ્ઠા જલંધરને રક્ષણ આપે છે. પછી તેઓ જલંધરની નગરી તરફ ગયા.

આ તરફ વૃંદાએ એક ડરામણું સ્વપ્ન જોયું. તેમાં જલંધર પાડા પર બેસીને દક્ષિણ તરફ જતો હતો અને તેમની નગરી અંધારામાં ડૂબીને સમુદ્રમાં સમાઈ ગઈ હતી. જાગ્યા પછી પણ તેનું મન શાંત ન થયું. બે સખીઓ સાથે તે બગીચામાં ગઈ. ત્યાંથી તે જંગલમાં પહોંચી. બે ભયાનક રાક્ષસો તેની પાછળ પડ્યા ત્યારે તેણે ત્યાં બેઠેલા એક સાધુ પાસે રક્ષણ માગ્યું. સાધુની એક હાકથી રાક્ષસો પાછા વળી ગયા.

વૃંદાએ સાધુને પૂછ્યું કે શિવજી સાથે લડવા ગયેલા તેના પતિની શું હાલત છે. સાધુએ ઇશારો કર્યો એટલે બે વાનરો આકાશમાં ગયા. તેઓ પાછા આવ્યા ત્યારે જલંધરનું નિર્જીવ શરીર લાવ્યા હોય એવું વૃંદાને દેખાયું. તે બેભાન થઈને પડી ગઈ. સાધુએ તેના પર પાણી છાંટ્યું. ભાનમાં આવ્યા પછી વૃંદાએ રડતાં રડતાં વિનંતી કરી કે જલંધરને ફરી જીવતો કરો. સાધુએ કહ્યું કે શિવજીના હાથે માર્યા ગયેલાને પાછા લાવવા મુશ્કેલ છે, પણ તે વૃંદા માટે પ્રયત્ન કરશે.

સાધુ દેખાતા બંધ થયા અને વૃંદાની સામે જલંધર જીવતો ઊભો થયો હોય એવું લાગ્યું. વૃંદાને લાગ્યું કે તેનો પતિ પાછો આવ્યો છે. તે તેની સાથે જંગલમાં રહી. હકીકતમાં સાધુ અને જલંધરના રૂપમાં વિષ્ણુ હતા. તેમણે પોતાની ઓળખ છુપાવી વૃંદા સાથે પતિની જેમ સંબંધ રાખ્યો. એક દિવસે એ જ વ્યક્તિ વૃંદાને વિષ્ણુના પોતાના રૂપમાં દેખાઈ. ત્યારે તેને આખી છેતરપિંડી સમજાઈ.

વૃંદાએ ગુસ્સે થઈને વિષ્ણુને કહ્યું કે તેમણે ખોટો વેશ લઈને તેનો વિશ્વાસ તોડ્યો છે. તેણે શાપ આપ્યો કે તેને ડરાવવા આવેલા વિષ્ણુના બે દ્વારપાળ રાક્ષસ તરીકે જન્મ લેશે અને વિષ્ણુની પત્નીનું અપહરણ કરશે. વિષ્ણુ પત્નીથી છૂટા પડી જંગલમાં ભટકશે. સાધુના શિષ્યના વેશમાં દેખાયેલા નાગરાજ તેમની સાથે હશે. વિષ્ણુએ વૃંદાને રોકવાની કોશિશ કરી, પણ વૃંદાએ અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો અને તેનું મૃત્યુ થયું. વિષ્ણુ ત્યાં જ રહ્યા. તેમણે વૃંદાની રાખ પોતાના શરીરે લગાવી. દેવોએ સમજાવ્યા છતાં તેમનું મન શાંત ન થયું.

રણમાં લડાઈ ચાલુ હતી. જલંધરે માયાથી પાર્વતીનું ખોટું રૂપ બનાવ્યું અને તેમને રથ પર બંધાયેલાં બતાવ્યાં. શિવજી એ જોઈને દુઃખી થઈ થંભી ગયા. જલંધરે તેમની તરફ બાણ છોડ્યાં. વિષ્ણુએ શિવજીને સમજાવ્યું કે એ પાર્વતી નથી, પણ જલંધરની માયા છે. શિવજી ફરી લડ્યા. જલંધરે નંદીને ગદાથી માર્યો ત્યારે શિવજીએ સુદર્શન ચક્ર છોડ્યું. જલંધરનું મૃત્યુ થયું. કથા કહે છે કે જલંધરનું તેજ શિવજીમાં અને વૃંદાનું તેજ પાર્વતીમાં ભળી ગયું.

દેવો જલંધરના ભયમાંથી છૂટ્યા, પણ વિષ્ણુને વૃંદાના મૃત્યુનું દુઃખ હતું. શિવજીના કહ્યા પ્રમાણે દેવોએ દેવીશક્તિની પ્રાર્થના કરી. તેમને ગૌરી, લક્ષ્મી અને સ્વરા નામની દેવી પાસે જવાનું કહેવામાં આવ્યું. ત્રણેય દેવીઓએ તેમને બીજ આપ્યાં અને કહ્યું કે વિષ્ણુ જ્યાં બેઠા છે ત્યાં આ બીજ વાવો. દેવોએ તેમ કર્યું. એ બીજમાંથી આમળો, માલતી અને તુલસી ઊગ્યાં. આ કથા પ્રમાણે તુલસી ગૌરીએ આપેલા બીજમાંથી ઊગી.

ત્રણેય છોડ સ્ત્રીનાં રૂપમાં વિષ્ણુ સામે આવ્યાં. કથામાં તુલસી અને આમળાએ વિષ્ણુ પ્રત્યે સ્નેહ બતાવ્યો. તેમનો સ્નેહ જોઈ વિષ્ણુનું મન શાંત થયું. તેઓ તુલસી અને આમળાનાં એ સ્વરૂપો સાથે વૈકુંઠ પાછા ગયા. આ કથાને યાદ કરીને કારતકનું વ્રત પૂરું થાય ત્યારે તુલસીના છોડ પાસે વિષ્ણુની પૂજા કરવામાં આવે છે.

વિષ્ણુની પૂજામાં તુલસીનું ખાસ સ્થાન છે. તુલસી વિવાહમાં ભક્તો તુલસી અને વિષ્ણુનો એ સંબંધ લગ્નવિધિથી વ્યક્ત કરે છે. ઘણી પરંપરામાં ચાતુર્માસ પૂરો થાય એ સમય સાથે આ પર્વ જોડાયેલું છે. ત્યાર પછી લગ્નની મોસમ ફરી શરૂ થાય છે એવી પણ માન્યતા છે.

ઘણા પરિવારો આંગણાની તુલસીને ચૂંદડી, ફૂલમાળા અને બંગડીઓથી શણગારે છે. તેની પાસે નાનો માંડવો બાંધે છે અને તેમાં વિષ્ણુના સ્વરૂપ તરીકે શાલિગ્રામ કે શ્રીકૃષ્ણની મૂર્તિ મૂકે છે. પછી પરિવારની રીત પ્રમાણે લગ્નનાં ગીતો ગવાય છે, આરતી થાય છે અને પ્રસાદ વહેંચાય છે. ક્યાંક પૂજામાં શેરડી પણ ધરાવવામાં આવે છે.

પરિવાર અને મંદિરની પરંપરા પ્રમાણે કારતક સુદ અગિયારસ, બારસ કે પૂનમે તુલસી વિવાહ થાય છે. બીએપીએસની પરંપરામાં પ્રબોધિની અગિયારસથી ઉત્સવ શરૂ થાય છે અને પૂનમે તેનું સમાપન થાય છે. સત્સંગિજીવનમાં કારતક સુદ બારસે વિધિ કરવાનું કહ્યું છે. મહારાષ્ટ્રમાં અગિયારસથી પૂનમ વચ્ચે વિવાહ થાય છે અને બારસની ઉજવણી ખાસ પ્રચલિત છે. કુરુક્ષેત્રના ઇસ્કોન મંદિરમાં કારતકની પૂનમે શાલિગ્રામ સાથે વિવાહ ઉજવાય છે. પોતાના સ્થળની તિથિ અને વિધિનો સમય સ્થાનિક પંચાંગ કે મંદિરની પરંપરા પ્રમાણે જોવામાં આવે છે.