તુલસી વિવાહ

તુલસી વિવાહમાં પવિત્ર તુલસીનાં લગ્ન ભગવાન વિષ્ણુ સાથે કરાવાય છે. ભગવાન મોટે ભાગે શાલિગ્રામ કે શ્રીકૃષ્ણ રૂપે હોય છે. ચાતુર્માસ પૂરો થાય પછી લગ્નની મોસમ આ દિવસથી ફરી ખૂલે છે. આ દિવસની સૌથી જાણીતી કથા વૃંદાની છે. વૃંદા પતિવ્રતા નારી હતાં, અને તેમના સતના બળે તેમના પતિ જલંધરનું રક્ષણ થતું હતું. એ રક્ષણને કારણે જલંધરને કોઈ હરાવી શકતું ન હતું. પુરાણની આ લાંબી કથામાં ભગવાન વિષ્ણુએ વચ્ચે પડીને એ રક્ષણ તોડ્યું, અને ત્યારે જ ભગવાન શિવ જલંધરને હરાવી શક્યા. દુઃખી વૃંદાએ ભગવાન વિષ્ણુને શાપ આપ્યો. દેહ છોડ્યા પછી વૃંદા તુલસી રૂપે પૂજાવા લાગ્યાં. ભગવાન વિષ્ણુએ પણ તુલસીને પોતાની પૂજામાં માનભર્યું સ્થાન આપ્યું અને તેમની સાથે વિધિપૂર્વક લગ્નનું વચન આપ્યું. તુલસી વિવાહના દિવસે ઘરના લોકો તુલસીને નવવધૂની જેમ શણગારે છે, નાનો માંડવો બાંધે છે, અને શાલિગ્રામ કે ભગવાન વિષ્ણુની મૂર્તિને વરરાજા તરીકે બેસાડે છે. પછી લગ્નની જેમ જ વિધિ થાય છે, લગ્નગીતો ગવાય છે, આરતી થાય છે અને પ્રસાદ વહેંચાય છે. આમ ઘરમાં રોજ થતી તુલસીપૂજા આ દિવસે સૌના આનંદભર્યા લગ્નપ્રસંગમાં ફેરવાઈ જાય છે.

તુલસી વિવાહનું મહત્ત્વ ભક્તિ, પરિવારની પરંપરા અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક તથા ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

આંગણાની તુલસીને સાડી, બંગડી અને ચૂંદડી પહેરાવીને નવવધૂની જેમ શણગારાય છે. પછી શાલિગ્રામ કે શેરડીના સાંઠા સાથે પૂરી વિધિથી તેનાં લગ્ન થાય છે, જેમાં માંડવો બંધાય છે, મંગળાષ્ટક ગવાય છે અને છેલ્લે જમણ થાય છે. આગલા ચાર મહિના કોઈ લગ્ન થઈ શકતાં નથી, અને મોસમનું પહેલું લગ્ન આ જ હોય છે.

પ્રદેશ પ્રમાણે તુલસી વિવાહ એકથી પાંચ દિવસ ચાલે છે, અને મોટા ભાગના પંચાંગમાં તે પ્રબોધિની એકાદશીના બીજા દિવસે આવે છે. મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં કંકોતરી મોકલીને સાચાં લગ્નની જેમ પૂરી ધામધૂમથી ઊજવાય છે. ઉત્તર ભારતના કેટલાક ભાગોમાં ગંડકી નદીમાંથી લાવેલા શાલિગ્રામ સાથે તુલસીનાં લગ્ન થાય છે.