વરૂથિની એકાદશી 2018

વરૂથિની એકાદશી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે રખાતું એકાદશીનું વ્રત છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

વરુથિની એકાદશી ગુજરાતમાં ચૈત્ર વદ અગિયારસે અને ઉત્તર ભારતના અનેક પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં વૈશાખ કૃષ્ણ એકાદશીએ આવે છે. તેના માહાત્મ્યમાં શ્રીકૃષ્ણ વિષ્ણુભક્તિ, સંયમ અને દાનના ફળનું મહત્ત્વ કહે છે. લોકપ્રચલિત વ્રતકથામાં માંધાતા રાજા નર્મદાકાંઠે તપ કરતા હતા. એક રીંછે હુમલો કરી તેમને ગંભીર ઇજા પહોંચાડી, પરંતુ રાજાએ ક્રોધમાં ડૂબવાને બદલે વિષ્ણુજીનું સ્મરણ કરી માર્ગદર્શન માગ્યું.

કથાના જાણીતા સ્વરૂપમાં વિષ્ણુજી માંધાતાને વરાહ સ્વરૂપની આરાધના અને વરુથિની એકાદશીનું વ્રત કરવા કહે છે. આ સાધનાથી રાજા સાજા થયા અને નવું જીવન મેળવ્યું એવી ધાર્મિક માન્યતા છે. કેટલાક ગ્રંથપાઠમાં રીંછના પ્રસંગ કરતાં વ્રતના માહાત્મ્ય અને સદાચરણ પર વધુ ભાર છે. તેથી દરેક પાઠમાં એકસરખી ઘટના છે એવું ન કહેવું. ‘વરુથિની’ નામ રક્ષણનો ભાવ આપે છે, જેમાં સાવધ વર્તન અને ભક્તિનું મહત્વ છે.

ભક્તો વિષ્ણુપૂજન, કથાશ્રવણ, દાન અને આરોગ્યને અનુકૂળ ઉપવાસ કરે છે. જંગલી પશુની ઇજામાં તાત્કાલિક તબીબી સારવાર જરૂરી છે; વ્રતકથાની સાજા થવાની વાત સારવારનો પુરાવો નથી. સ્માર્ત-વૈષ્ણવ વ્રત અને બારસનું પારણું સ્થાનિક પંચાંગથી નક્કી કરવું.

આ વ્રત રક્ષા માટે રખાય છે, વરૂથિની એટલે બખ્તરવાળી. કહેવાય છે કે આ વ્રત કંઈ મેળવવા નહીં, પણ જે મળ્યું છે તેને સાચવવા માટે છે. ફળનું વચન આપતી બીજી એકાદશીઓથી તે આ વાતે જુદી પડે છે.

વિષ્ણુપૂજન, માંધાતાની કથા, દાન તથા આરોગ્ય મુજબ ઉપવાસ અને બારસે પારણું.

આ એકાદશી ચૈત્ર વદમાં આવે છે. વરૂથિની એટલે બખ્તર, અને આ વ્રત કોઈ કપરી ઘડી આવી ગયા પછી નહીં, પણ તે પહેલાં રખાય છે.

ગુજરાતની ચૈત્ર વદ અગિયારસ ઉત્તર ભારતની વૈશાખ કૃષ્ણ એકાદશી છે.