વટ પૂર્ણિમા

વટ પૂર્ણિમાનું વ્રત મહાભારતમાં આવતી સાવિત્રી અને સત્યવાનની જાણીતી કથા પર રચાયેલું છે. સાવિત્રીને ખબર પડી કે સત્યવાનનું આયુષ્ય એક વર્ષથી વધુ નથી, છતાં તેમણે જાણીજોઈને સત્યવાનને જ પતિ તરીકે પસંદ કર્યા. ભાખેલો દિવસ આવ્યો ત્યારે સાવિત્રી સત્યવાનની સાથે વનમાં ગયાં, અને તેમના પ્રાણ ગયા ત્યાં સુધી તેમની પાસે જ રહ્યાં. યમરાજ સત્યવાનના પ્રાણ લઈને ચાલ્યા, ત્યારે સાવિત્રી તેમની પાછળ પાછળ ગયાં. સાવિત્રીની બુદ્ધિ, ભક્તિ અને ધર્મની દૃઢતા જોઈને યમરાજે તેમને એક પછી એક વરદાન આપ્યાં. સાવિત્રીએ સમજીવિચારીને એવાં વરદાન માગ્યાં, જેનાથી તેમના પરિવારનું સુખ અને ભવિષ્ય પાછું આવે, અને અંતે યમરાજને સત્યવાનને જીવતદાન આપવું જ પડે. આ વ્રતમાં સ્ત્રીઓ વડની પૂજા કરે છે. વડ લાંબું જીવે છે અને તેનાં મૂળ ફેલાતાં જાય છે, એટલે તે અખંડ જીવનનું પ્રતીક છે. સ્ત્રીઓ વડના થડ ફરતે પવિત્ર દોરો વીંટે છે અને પરિવારના કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરે છે. આ કથા સાવિત્રીને ફક્ત પતિવ્રતા તરીકે નહીં, પણ મૃત્યુ સામે અડગ રહેનારી, હિંમતવાળી અને સમજદાર સ્ત્રી તરીકે યાદ કરે છે.

વટ પૂર્ણિમા ભક્તિ અને કુટુંબની પરંપરાનું વ્રત છે, અને આ દિવસ સાથે આધ્યાત્મિક તેમ જ ઋતુનો અર્થ પણ જોડાયેલો છે.

વડના ઝાડ ફરતે દોરો વીંટીને ફેરા ફરાય છે. મહારાષ્ટ્રમાં મોટે ભાગે બધું પાંચની ગણતરીમાં થાય છે, એટલે કે પાંચ ફેરા, પાંચ ફળ અને પાંચ જાતનાં ધાન. પરિણીત સ્ત્રીઓ આખો દિવસ ઉપવાસ કરે છે અને પૂજા પછી ઉપવાસ છોડે છે. જે પરિવારમાં બંને તારીખે વ્રત થતું હોય, ત્યાં મોટે ભાગે ઘરની વડીલ પેઢી અમાસે અને નવી પેઢી પૂનમે વ્રત કરે છે.

મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, ગોવા અને કર્ણાટકમાં આ વ્રત જેઠ સુદ પૂનમે થાય છે. બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ અને ઓડિશામાં આ જ વ્રત પખવાડિયું વહેલું, વટ સાવિત્રી અમાસે થાય છે. કથા એ જ, વડ એ જ, ફક્ત બે પંચાંગની ગણતરી વચ્ચે પખવાડિયાનો ફરક છે.