અગસ્ત્ય અર્ઘ્ય

અગસ્ત્ય અર્ઘ્યમાં ઋષિ અગસ્ત્યને કૅનોપસ (અગસ્ત્ય તારા)ના પ્રથમ દેખાતા ઉદય સાથે જોડાયેલું જળઅર્પણ થાય છે. તેનો સમય સ્થાનિક ખગોળગણતરી પર આધારિત છે, નિશ્ચિત અંગ્રેજી તારીખ કે તિથિ પર નહીં.

અગસ્ત્ય અર્ઘ્ય એવી ધાર્મિક વિધિ છે, જેનો સંબંધ આકાશના એક તારા સાથે છે. દક્ષિણ આકાશનો તેજસ્વી તારો અગસ્ત્ય વર્ષમાં પહેલી વાર પરોઢે દેખાય, તેની સાથે આ વિધિ જોડાયેલી છે. આધુનિક ખગોળશાસ્ત્રમાં આ તારાને કેનોપસ કહે છે. હિંદુ પરંપરામાં અગસ્ત્ય મુનિનું સ્થાન અનોખું છે. કથાઓ કહે છે કે વૈદિક જ્ઞાન તેઓ દક્ષિણમાં લઈ ગયા. બધા દેવો ઉત્તરમાં ભેગા થયા ત્યારે પૃથ્વીનું સમતોલન તેમણે સાચવ્યું. વિંધ્ય પર્વતનો ગર્વ તેમણે ઉતાર્યો, અને સમુદ્રમાં સંતાયેલા અસુરોને બહાર લાવવા તેઓ આખો સમુદ્ર પી ગયા. આ તારો દક્ષિણ આકાશમાં ઝળહળતો ઊગે છે, એટલે તેનું નામ મુનિ સાથે જોડાયું અને તે ઋતુ બદલાવાની નિશાની પણ બન્યો. અગસ્ત્યને અર્ઘ્ય, એટલે કે જળ અને વંદન, આપવાનો યોગ્ય સમય પંચાંગ પરંપરા કોઈ સાદી તિથિથી નહીં, પણ તારો ક્યારે દેખાય છે તેના પરથી ગણે છે. આ પરંપરામાં ખગોળ, ઋતુની સમજ અને ઋષિપૂજા એકસાથે છે. તે એ સમયની યાદ અપાવે છે, જ્યારે મોટા તારાઓની ગતિ પૂજાવિધિનો પણ ભાગ હતી અને પંચાંગની વ્યવહારુ સમજનો પણ.

કૅનોપસ રાત્રિના આકાશના સૌથી તેજસ્વી તારાઓમાંનું એક છે, છતાં અદૃશ્ય સમય પછી તેનું પ્રથમ દર્શન અક્ષાંશ, સ્થાનિક ક્ષિતિજ અને હવાની પારદર્શકતા પર આધારિત છે. ગણિત મુજબનો તારોદય અને નરી આંખે થતું પ્રથમ દર્શન હંમેશા એક જ નથી. અગસ્ત્ય અને વિંધ્ય પર્વતની કથાઓ ધાર્મિક સાહિત્યનો ભાગ છે; તેને આધુનિક ખગોળવિજ્ઞાનની સમજૂતી ન ગણવી. તેથી કેલેન્ડરે ગણતરીનું શહેર અને સ્થાનિક અર્ઘ્ય સમય બતાવવો અથવા તારીખ હજી ગણાઈ નથી તે સ્પષ્ટ કરવું.

ઋષિ અગસ્ત્યની આરાધનાને કૅનોપસના ઋતુગત પ્રથમ દર્શન સાથે જોડે છે; ભક્તિ સાથે પરંપરાગત ખગોળનિરીક્ષણનું મહત્વ દર્શાવે છે.

સ્થાનિક ગણતરી મુજબ વહેલી સવારના તારાદર્શન સમયે ઋષિ અગસ્ત્યને પ્રાર્થના સાથે સ્વચ્છ જળનું અર્ઘ્ય આપવું; સ્થાનિક પંચાંગની રીત અનુસરવી.

અક્ષાંશ, ક્ષિતિજ અને વાતાવરણ મુજબ કૅનોપસ જુદી તારીખે દેખાય છે; આખા ભારત માટે એક જ તારીખ યોગ્ય નથી.