અનંત ચતુર્દશી

અનંત ચતુર્દશી ભગવાન વિષ્ણુના અનંત સ્વરૂપને સમર્પિત છે. તેની વ્રતકથા સુશીલા અને તેમના પતિ કૌંડિન્ય ઋષિની છે. કથા એવી છે કે નદીકાંઠે કેટલીક સ્ત્રીઓ પૂજા કરતી હતી. તેમની પાસેથી સુશીલાએ અનંત વ્રત શીખ્યું અને પૂજા પછી ચૌદ ગાંઠવાળો પવિત્ર દોરો બાંધ્યો. કૌંડિન્ય ઋષિ એ દોરાનો અર્થ સમજ્યા નહીં, અને ગુસ્સામાં તેમણે દોરો છોડીને બાળી નાખ્યો. એ પછી ઘરની સુખસંપત્તિ ચાલી ગઈ. કૌંડિન્યને લાગ્યું કે પોતે વ્રતનો અનાદર કર્યો તેથી જ આ પડતી આવી. તેઓ અનંત ભગવાનને શોધવા લાંબી યાત્રાએ નીકળ્યા, પોતાની ભૂલનો પસ્તાવો કર્યો અને અંતે વિધિપૂર્વક વ્રત કર્યું. ત્યારે તેમના દિવસો ફર્યા. આ કથા યુધિષ્ઠિરને પણ કહેવાઈ છે. પાંડવોના કપરા દિવસોમાં શ્રીકૃષ્ણ તેમને અનંત વ્રત કરવાની સલાહ આપે છે. એટલે આ દિવસ ધીરજ, નમ્રતા અને ભગવાન વિષ્ણુ સદા સાથે રહીને સંભાળ લે છે એવી શ્રદ્ધાનો દિવસ છે. ઘણી જગ્યાએ આ દિવસ ગણેશોત્સવનો છેલ્લો મોટો દિવસ પણ છે, જ્યારે ગણેશ વિસર્જન થાય છે.

અનંત ચતુર્દશી ભક્તિભાવ અને કુટુંબની પરંપરા સાથે પળાય છે, અને આ દિવસનો આધ્યાત્મિક તથા ઋતુ સાથેનો અર્થ પણ મહત્ત્વનો ગણાય છે.

સૂતર કે રેશમનો ચૌદ ગાંઠવાળો દોરો પૂજીને હાથે બંધાય છે. પુરુષને જમણા હાથે અને સ્ત્રીને ડાબા હાથે બાંધવામાં આવે છે, અને આખું વરસ તે રખાય છે. ધરાવવાની દરેક વસ્તુ ચૌદની સંખ્યામાં હોય છે. આ જ દિવસે ગણેશ વિસર્જનનાં સરઘસ નીકળે છે. ગુજરાતમાં બંને એટલાં ભળી ગયાં છે કે મોટા ભાગના લોકો આ દિવસને ફક્ત વિસર્જનના દિવસ તરીકે જ ઓળખે છે.

ગણેશ વિસર્જન મુખ્યત્વે મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં થાય છે. દોરા સાથેનું અનંત વ્રત વધુ વિસ્તારમાં, પણ કોઈ ધામધૂમ વગર પળાય છે. દિગંબર જૈન પરંપરામાં આ દિવસ પર્યુષણનો છેલ્લો દિવસ છે. એ ક્ષમાવાણી સાથે જોડાયેલો છે, જ્યારે સૌની પાસે ક્ષમા માગવામાં આવે છે.