પિતૃ પક્ષ

પિતૃ પક્ષ પૂર્વજોને યાદ કરવાનું પખવાડિયું છે. આ દિવસોમાં શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને દાન કરાય છે. તેની ભાવના સમજાવતી એક જાણીતી કથા મહાભારતના કર્ણ સાથે જોડાયેલી છે. કથા એવી છે કે મૃત્યુ પછી પિતૃલોકમાં કર્ણને સોનું અને રત્નો તો મળ્યાં, પણ ખાવા માટે અન્ન ન મળ્યું. કારણ એ હતું કે જીવનભર તેમણે ધનનું અઢળક દાન કર્યું હતું, પણ પોતાના પિતૃઓ માટે જાણીજોઈને ક્યારેય અન્ન અર્પણ કર્યું નહોતું. ત્યારે તેમને થોડા સમય માટે પૃથ્વી પર પાછા જઈને પિતૃઓની યાદમાં અન્ન અને જળ અર્પવાની છૂટ મળી. લોકપરંપરામાં એ જ સમય પિતૃ પક્ષ સાથે જોડાઈ ગયો. કથાની બહાર જોઈએ તો આ પખવાડિયું યાદ કરાવે છે કે દરેક પરિવાર પેઢીઓની એક સાંકળનો ભાગ છે. લોકો માતાપિતા અને વડવાઓને યાદ કરે છે, તલ ભેળવેલું જળ અર્પે છે, શ્રાદ્ધનું ભોજન બનાવે છે, બ્રાહ્મણો કે જરૂરિયાતમંદોને જમાડે છે અને દાન કરે છે. આ બધું મોટે ભાગે સ્વજનની મૃત્યુતિથિએ થાય છે.

પિતૃ પક્ષનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસો સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

જે તિથિએ સ્વજનનું અવસાન થયું હોય, તે જ તિથિએ તેમનું શ્રાદ્ધ કરાય છે. તલ ભેળવેલું જળ અર્પાય છે. ભોજન રાંધીને બ્રાહ્મણને જમાડાય છે અને કાગડા માટે કાગવાસ કઢાય છે, જે છાપરે કે દીવાલ પર મુકાય છે. આ પખવાડિયામાં કોઈ નવું કામ શરૂ થતું નથી, એટલે લગ્ન, નવી ખરીદી કે વાસ્તુ ટાળવામાં આવે છે. શ્રાદ્ધ પક્ષ પૂરો થાય તેની બીજી સવારે નવરાત્રિ બેસે છે.

સૌથી વધુ લોકો ગયા જાય છે, જ્યાં ફલ્ગુ નદીના કિનારે પિંડદાન થાય છે. દક્ષિણ ભારતમાં આ પખવાડિયું મહાલય પક્ષ કહેવાય છે અને ઉત્તર ભારતમાં સોળ શ્રાદ્ધ. બંગાળમાં તે મહાલયાએ પૂરું થાય છે, અને એ દિવસે પરોઢે થતું પ્રસારણ દુર્ગા પૂજાની શરૂઆત કરાવે છે. શ્રાદ્ધ સ્વજનની મૃત્યુતિથિએ જ થાય છે, એટલે એક જ પરિવારમાં જુદા જુદા સ્વજનોના શ્રાદ્ધનો દિવસ જુદો હોય છે.