અનંત ચતુર્દશી 2043

ભાદરવા સુદ ચૌદસે ભગવાન વિષ્ણુના અનંત સ્વરૂપની પૂજા કરીને અનંત ચતુર્દશીનું વ્રત કરવામાં આવે છે. ચૌદ ગાંઠવાળો અનંતનો દોરો આ પૂજાનો જાણીતો ભાગ છે. અહીં ગુરુચરિત્રમાં આવતી સુશીલા અને કૌંડિન્યની વ્રતકથા છે. આ જ તિથિએ થતું ગણેશ વિસર્જન તેની પોતાની અલગ પરંપરા છે.

પાંડવો કપટભરી જુગારની રમતમાં રાજ્ય ગુમાવીને વનમાં રહેતા હતા. યુધિષ્ઠિર પોતાના ભાઈઓ અને દ્રૌપદી સાથે અનેક મુશ્કેલીઓ સહન કરતા હતા. કૌરવો વનમાં પણ તેમને હેરાન કરવાના પ્રયત્નો કરતા, ત્યારે કૃષ્ણ તેમની રક્ષા કરતા. એક વખત કૃષ્ણ તેમને મળવા આવ્યા. પાંડવોએ પ્રેમથી તેમનું સ્વાગત કર્યું, વનમાં મળેલાં ફૂલોથી પૂજા કરી અને પોતાનું દુઃખ જણાવ્યું. યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું કે આ કષ્ટમાંથી બહાર નીકળવા અને મનને શાંતિ મળે તે માટે તેઓ શું કરે.

કૃષ્ણે તેમને અનંતવ્રત કરવાની વાત કરી. તેમણે સમજાવ્યું કે અનંત કોઈ દૂર રહેલા અજાણ્યા દેવ નથી; પોતે જ અનંત છે અને જગતમાં સર્વત્ર રહેલા છે. દિવસ-રાત, મહિના, વર્ષ અને યુગોથી માંડી સૂર્ય, ચંદ્ર, દિશાઓ, સમુદ્રો, પર્વતો, નદીઓ, વૃક્ષો અને તારાઓ સુધી બધામાં તેમની શક્તિ રહેલી છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશના સ્વરૂપમાં પણ તેઓ જ છે. નાનામાં નાના અણુ અને તણખલાથી લઈને ચૌદ ભુવન તથા પાતાળ સુધી બધામાં તેઓ રહેલા છે. યુધિષ્ઠિરે આ વ્રત ક્યારે થાય, કેવી રીતે કરાય અને પહેલાં કોણે કર્યું હતું તે પૂછ્યું. કૃષ્ણે ભાદરવા સુદ ચૌદસની તિથિ કહી અને એક જૂની કથા સંભળાવી.

કૃતયુગમાં વસિષ્ઠ ગોત્રના સુમંતુ નામના બ્રાહ્મણ રહેતા હતા. તેમનાં પત્ની દીક્ષા ભૃગુની પુત્રી હતાં. તેમને સુશીલા નામની દીકરી હતી. થોડા સમય પછી દીક્ષાનું મૃત્યુ થયું. સુશીલા ઘરમાં ભક્તિ અને સારા આચરણ સાથે મોટી થતી હતી. તે ઘર સજાવતી, પાંદડાંનાં તોરણ બાંધતી અને જુદા જુદા રંગોથી સ્વસ્તિક, શંખ તથા કમળની રંગોળી કરતી. દેવપૂજામાં પણ તેનું મન લાગેલું રહેતું.

પત્નીના મૃત્યુ પછી ઘરની ધાર્મિક જવાબદારીઓ આગળ ચાલે તે માટે સુમંતુએ બીજાં લગ્ન કર્યા. તેમની નવી પત્નીનું નામ કર્કશા હતું. તેનો સ્વભાવ ઝઘડાળુ હતો. પતિ અને સુશીલા સાથે વારંવાર ઝઘડો કરતી, તેથી ઘરમાં શાંતિ રહેતી નહોતી. સુમંતુ આ પરિસ્થિતિથી દુઃખી રહેતા.

સુશીલા લગ્નની ઉંમરે પહોંચી ત્યારે કૌંડિન્ય ઋષિ સુમંતુના ઘરે આવ્યા. સુમંતુએ તેમની સાથે દીકરીનાં લગ્ન કર્યાં. લગ્ન પછી અષાઢ અને શ્રાવણના બે મહિના દંપતી ત્યાં જ રહ્યાં. કર્કશા સાથેના ઝઘડા ચાલુ રહેતાં કૌંડિન્યએ બીજે આશ્રમમાં જવાની અનુમતિ માગી. દીકરી દૂર જશે એ વિચારે સુમંતુ દુઃખી થયા. કૌંડિન્યએ તેમને સમજાવ્યું કે તેઓ નજીક જ આશ્રમ કરશે અને ફરી ફરી મળવા આવશે. પિતાની વિનંતીથી બંને થોડા દિવસ વધુ રોકાયાં અને પછી જવાની તૈયારી કરી.

વિદાય વખતે સુમંતુએ કર્કશાને દીકરી અને જમાઈ માટે ચોખા-ઘઉંનું ભોજન તૈયાર કરવા કહ્યું. પરંતુ તે અંદરના ઓરડામાં જઈ બારણું બંધ કરીને બેસી ગઈ. બારણું ન ખૂલે તે માટે આગળ પથ્થરો પણ ગોઠવી દીધા. સુમંતુએ ઘણી વિનંતી કરી, છતાં તે બહાર ન આવી. સુશીલાએ પિતાને કહ્યું કે તેઓ જેમ છે તેમ જ નીકળી જશે. સુમંતુ રસોડામાં ગયા તો ત્યાં ઘઉંની થોડી કૂસકી મળી. તેમણે એ દીકરીને આપી અને ભારે મનથી બંનેને વિદાય આપી.

સુશીલા અને કૌંડિન્ય રથમાં બેસીને આગળ ચાલ્યાં. બપોરે એક નદીકિનારે પહોંચ્યાં ત્યારે કૌંડિન્ય પોતાની રોજની પૂજા માટે ઊતર્યા. સુશીલા રથ પાસે હતી. તેણે કિનારે લાલ વસ્ત્રો પહેરેલી ઘણી સ્ત્રીઓને કળશની પૂજા કરતી જોઈ. તે ધીમે ધીમે તેમની પાસે ગઈ અને પૂછ્યું કે તેઓ કયું વ્રત કરી રહી છે.

સ્ત્રીઓએ સુશીલાને પોતાની પાસે બેસાડી અને અનંતવ્રતની વાત સમજાવી. તેમણે કહ્યું કે આ વ્રત ભાદરવા સુદ ચૌદસે થાય છે. ચૌદ ગાંઠવાળો લાલ દોરો તૈયાર કરવામાં આવે છે. સ્નાન કરીને સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરવામાં આવે છે અને પૂજાની જગ્યા સજાવવામાં આવે છે. ગંગા અને યમુનાના નામે બે નવા કળશમાં પાણી ભરીને પાંદડાં તથા રત્નો સાથે તેમનું પૂજન થાય છે. કળશ પર સ્વચ્છ કપડું અને આઠ પાંખડીવાળું કમળ દોરવામાં આવે છે. આગળ શંખ, કમળ અને રંગોળીથી શણગાર કરાય છે.

તેમણે આગળ સમજાવ્યું કે દર્ભના ઘાસથી સાત ફણાવાળા શેષનાગનું રૂપ બનાવી પૂજા થાય છે. શેષ પર રહેલા વિષ્ણુનું ધ્યાન ધરવામાં આવે છે. ચાર હાથમાં શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ ધરાવતું તેમનું સ્વરૂપ યાદ કરાય છે. ચૌદ ગાંઠવાળો નવો દોરો પૂજામાં મૂકવામાં આવે છે અને પૂજા પછી જમણા હાથ પર બાંધવામાં આવે છે. જૂનો દોરો પરંપરા મુજબ વિદાય કરવામાં આવે છે.

પૂજા સાથે ઘઉં, ઘી, ગોળ અને ફળનું દાન તથા મીઠી વાનગીઓ અને ખીરનો નૈવેદ્ય ધરાવવાની વાત પણ સ્ત્રીઓએ કહી. તૈયાર કરેલા ભોજનનો અડધો ભાગ બ્રાહ્મણને આપીને બાકી પોતે જમવાનું હતું. આ રીતે ચૌદ વર્ષ વ્રત રાખીને અંતે ચૌદ કળશનું દાન અને ભોજન સાથે ઉજમણું કરવાની રીત તેમણે સમજાવી. તે દિવસે ચૌદસ જ હતી, એટલે તેમણે સુશીલાને પોતાની સાથે વ્રત કરવા આમંત્રણ આપ્યું.

સ્ત્રીઓએ તેને ચૌદ ગાંઠવાળો દોરો આપ્યો. સુશીલાએ તેમની સાથે પૂજા કરી અને અનંતનો દોરો બાંધ્યો. પિતાએ આપેલી ઘઉંની કૂસકીમાંથી અડધો ભાગ દાનમાં આપ્યો. પછી સૌને નમન કરીને રથ પાસે પાછી આવી. ત્યાં સુધીમાં કૌંડિન્યની પૂજા પણ પૂરી થઈ ગઈ હતી. બંને ફરી રથમાં બેસીને આગળ નીકળ્યાં.

આગળ તેમને અમરાવતી નામની નગરી મળી. ત્યાંના લોકો તેમને આવકારવા સામે આવ્યા. કૌંડિન્યને માન આપીને નગરના અધિપતિ તરીકે સ્વીકાર્યા અને મોટા ઉત્સવ સાથે બંનેને નગરીમાં લઈ ગયા. કથામાં અનંતની કૃપાથી તેમને સંપત્તિ અને સુખ મળ્યાનું વર્ણન છે. સુશીલા અને કૌંડિન્ય ત્યાં સુખેથી રહેવા લાગ્યાં.

થોડા દિવસ પછી કૌંડિન્યની નજર સુશીલાના હાથ પર બાંધેલા લાલ દોરા પર પડી. તેમણે પૂછ્યું કે આ દોરો શા માટે બાંધ્યો છે; શું તેમને પોતાના વશમાં કરવા કોઈ ઉપાય કર્યો છે? સુશીલાએ શાંતિથી જણાવ્યું કે આ અનંત ભગવાનનો દોરો છે. તેણે જે દિવસે વ્રત કર્યું, એ પછી અનંતની કૃપાથી તેમને આ સમૃદ્ધિ મળી છે.

આ વાત સાંભળીને કૌંડિન્ય ગુસ્સે થયા. તેમને લાગતું હતું કે પોતે ઘણું તપ કર્યું છે અને એના બળે જ આ બધું મળ્યું છે. તેમણે અનંતના દોરાને માન આપ્યું નહીં. સુશીલાના હાથમાંથી દોરો ખેંચીને અગ્નિમાં નાખી દીધો. સુશીલા ગભરાઈને દોડી. તેણે દોરો અગ્નિમાંથી કાઢ્યો અને દૂધમાં મૂક્યો.

એ પછી દંપતીનું જીવન બદલાઈ ગયું. કથા આ દુર્ભાગ્યને અનંતના અપમાન સાથે જોડે છે. નગરના લોકો વિરોધી બની ગયા. ચોરો ગાયો, ઘરેણાં અને સંપત્તિ લઈ ગયા. ઘર પણ આગમાં બળી ગયું. વૈભવ તો ગયું જ, પહેરવા પૂરતાં કપડાં પણ ન રહ્યાં. કૌંડિન્યને પોતાના વર્તનનો પસ્તાવો થયો. અહંકારમાં આવીને દોરો અગ્નિમાં નાખવાની ભૂલ થઈ છે, એવું તેમને સમજાયું. તેમણે અનંતનાં દર્શન ન થાય ત્યાં સુધી અન્ન-જળ નહીં લેવાનો નિશ્ચય કર્યો અને સુશીલાને સાથે લઈને અનંતને શોધવા વનમાં નીકળ્યા.

અનંતને પોકારતા પોકારતા ચાલતાં તેમને ફૂલ અને ફળથી ભરેલું આંબાનું ઝાડ મળ્યું. છતાં એ ઝાડ પાસે કોઈ જીવજંતુ કે પક્ષી જતું નહોતું. કૌંડિન્યએ આંબાને પૂછ્યું કે તેણે અનંતને જોયા છે? આંબાએ કહ્યું કે પોતે જોયા નથી. જો તેમને અનંત મળે તો પોતાની સ્થિતિ વિશે પણ પૂછવા વિનંતી કરી.

આગળ તેમને વાછરડા સાથેની ગાય મળી. આસપાસ ઘણું ઘાસ હતું, છતાં તે ખાઈ શકતી નહોતી. કૌંડિન્યએ તેને પણ અનંતનો પત્તો પૂછ્યો. ગાયે કહ્યું કે તેને અનંત દેખાયા નથી. પરંતુ કૌંડિન્યને મળે તો પોતાની આ સ્થિતિ વિશે પણ તેમને કહેવા વિનંતી કરી.

થોડું આગળ એક મોટો બળદ મળ્યો. તે પણ ખોરાકનો કોળિયો લઈ શકતો નહોતો. કૌંડિન્યએ તેને પૂછ્યું કે અનંત ક્યાં છે તે જાણે છે? બળદે કહ્યું કે પોતાને ખબર નથી. અનંત મળે તો પોતાના વિશે પણ વિનંતી કરવા કહ્યું. કૌંડિન્ય ફરી આગળ ચાલ્યા.

પછી બે સુંદર સરોવરો દેખાયાં. તેમાં કમળ અને કુમુદનાં ફૂલ હતાં. એકનું પાણી બીજામાં અને બીજાનું પાણી પહેલામાં ભળતું હતું, પણ હંસ જેવા પક્ષીઓ પણ એ પાણી લેતાં નહોતાં. કૌંડિન્યએ તેમને અનંત વિશે પૂછ્યું. સરોવરોએ પણ કહ્યું કે પોતે અનંતને જાણતાં નથી; જો તેમને મુલાકાત થાય તો પોતાની વાત પણ જણાવે.

આગળ એક ગધેડો અને હાથી દેખાયા. કૌંડિન્યએ તેમની પાસે પણ અનંતની પૂછપરછ કરી, પરંતુ તેમણે કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં. શોધતાં શોધતાં કૌંડિન્ય ખૂબ થાકી ગયા. અનંતનો ક્યાંય પત્તો ન મળતાં નિરાશામાં ડૂબી ગયા. જીવવાની આશા પણ ઓછી થવા લાગી અને અનંતને પોકારતા જમીન પર ઢળી પડ્યા.

એ સમયે એક વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ તેમની પાસે આવ્યા. તેમણે કૌંડિન્યને ઊઠવા કહ્યું. અનંતને શોધે છે તો પોતે તેમનાં દર્શન કરાવશે એમ કહી તેમનો જમણો હાથ પકડ્યો અને ઊભા કર્યા. તેઓ તેમને સાથે લઈને આગળ ગયા. કૌંડિન્યએ આશ્ચર્યથી જોયું કે પહેલાંના જેવી સમૃદ્ધ નગરી તેમની સામે દેખાઈ રહી છે. વૃદ્ધ તેમને નગરીમાં લઈ ગયા અને રત્નોથી જડેલા સિંહાસન પર બેસાડ્યા. પછી પોતાનું દિવ્ય સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું. વૃદ્ધ બ્રાહ્મણના રૂપમાં અનંત ભગવાન પોતે જ આવ્યા હતા.

ભગવાનનાં દર્શન કરીને કૌંડિન્ય તેમના પગે પડ્યા. તેમણે ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને પોતાની ભૂલ માટે ક્ષમા માગી. ભગવાન જ જગતના સર્જનહાર, પાલનહાર અને સૌના આશરો છે એવો ભાવ વ્યક્ત કર્યો. પોતાને ભક્તિની સમજ ન હતી અને હવે તેમના શરણે આવ્યા છે એમ કહ્યું. તેમની પ્રાર્થનાથી અનંત પ્રસન્ન થયા. તેમણે ધર્મમાં સ્થિરતા, ગરીબીનો અંત અને અંતે વૈકુંઠની પ્રાપ્તિ—આ ત્રણ વરદાન આપ્યાં.

કૌંડિન્યએ પછી વનમાં જોયેલાં દૃશ્યો વિશે પૂછ્યું. ફળથી ભરેલા આંબાને કોઈ જીવ કેમ અડકતો નહોતો? ગાય અને બળદ ઘાસ હોવા છતાં ખાઈ કેમ શકતાં નહોતાં? સરોવરોનું પાણી પક્ષીઓ લેતાં કેમ નહોતાં? ગધેડો, હાથી અને વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનો શું અર્થ હતો? અનંતે એક પછી એક વાત સમજાવી. આંબો આગલા જન્મમાં વેદ-શાસ્ત્ર જાણતો બ્રાહ્મણ હતો. તેને પોતાના જ્ઞાનનો ગર્વ હતો અને તે શિષ્યોને શીખવતો નહોતો, તેથી આ જન્મમાં ઝાડ થયો હતો.

ગાયે આગલા જન્મમાં બ્રાહ્મણને એવી પડતર જમીન દાનમાં આપી હતી, જેમાં ઉપજ થતી નહોતી. બળદ આગલા જન્મમાં ખૂબ ધનવાન બ્રાહ્મણ હતો, પરંતુ તેણે દાન કર્યું નહોતું. બંને સરોવરો આગલા જન્મમાં બે બહેનો હતી. તેઓ પોતાની વચ્ચે જ દાનની આપલે કરતી; બીજાઓ સુધી કંઈ પહોંચાડતી નહોતી. કથામાં તેમની હાલતને આ અગાઉના વર્તન સાથે જોડવામાં આવી છે.

અનંતે આગળ કહ્યું કે ગધેડો કૌંડિન્યનો પોતાનો ક્રોધ હતો અને હાથી તેમના તપનો અભિમાન હતો. પસ્તાવાથી તેમનું મન શુદ્ધ થયું, ત્યારે વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ બનીને ભગવાન પોતે મળવા આવ્યા. તેમણે જણાવ્યું કે કૌંડિન્યએ વનમાં જેને જેને જોયાં હતાં, તે સૌને પણ હવે એ સ્થિતિમાંથી મુક્તિ આપી છે. કૌંડિન્ય ફરી સુખ અને વૈભવ ભોગવશે. અંતે તેમને પુનર્વસુ નક્ષત્રમાં સ્થાન મળશે એવું પણ વરદાન આપ્યું.

કૌંડિન્યએ ભગવાનની કૃપા સ્વીકારી. તેમણે અનંતવ્રત શ્રદ્ધાથી પાળ્યું અને ફરી રાજ્ય તથા સુખાકારી મેળવ્યાં. કથામાં લાંબો સમય રાજ્ય કર્યા પછી તેમને સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ થયાનું કહેવાયું છે. જે દોરાને એક સમયે તેમણે અહંકારથી અગ્નિમાં નાખ્યો હતો, તેની સાથે જોડાયેલા વ્રતને હવે તેમણે ભક્તિથી સ્વીકાર્યું.

કૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને આ રીતે સુશીલા અને કૌંડિન્યની કથા કહી. પાંડવોએ પણ તેમની વાત માનીને અનંતવ્રત કર્યું. આ કથા કહે છે કે તેમને પણ પોતાનું ગુમાવેલું રાજ્ય પાછું મળ્યું.

સુશીલા ભક્તિથી વ્રત સ્વીકારે છે, જ્યારે કૌંડિન્ય પોતાને મળેલા વૈભવનું શ્રેય માત્ર પોતાના તપને આપે છે. ભૂલ સમજાય પછી તેમની શોધ અને પસ્તાવો શરૂ થાય છે. વનમાં મળેલા પ્રસંગોમાં જ્ઞાન અને સંપત્તિ બીજાઓ સાથે વહેંચવા, ક્રોધને ઓળખવા અને અભિમાન છોડવાનો ભાવ આવે છે. અનંતવ્રત પાળતા પરિવારો આ કથા સાથે શ્રદ્ધા, નમ્રતા અને સુખ-શાંતિ માટેની પ્રાર્થના જોડે છે.

અનંતવ્રતમાં વિષ્ણુના અનંત સ્વરૂપની પૂજા થાય છે. ચૌદ ગાંઠવાળો દોરો પૂજામાં મૂકીને પછી પરિવારની રીત પ્રમાણે હાથ પર બાંધવામાં આવે છે. કેટલાક ઘરોમાં કળશ, દર્ભના ઘાસથી બનાવેલા શેષનાગનું રૂપ, ફૂલ, ફળ અને મીઠી વાનગીઓ સાથે પૂજા થાય છે. કથા સાંભળવી, દાન કરવું અને પ્રસાદ વહેંચવો પણ ઉજવણીનો ભાગ છે.

કેટલાક પરિવારોમાં ચૌદ વર્ષના વ્રત પછી ઉજમણું કરવાની પરંપરા છે. ઉપવાસનો સમય અને પારણાની રીત મંદિર, સંપ્રદાય તથા ઘર પ્રમાણે બદલાય છે. આ જ દિવસે ગણેશ વિસર્જન કરનાર ઘરો અને મંડળો પોતાની સ્થાપનાની અવધિ તથા સ્થાનિક વ્યવસ્થા પ્રમાણે વિસર્જનની વિધિ કરે છે.

કર્ણાટકના રાયચૂર જેવા વૈષ્ણવ મંદિરોમાં અનંતની પૂજા, કથા, ઉપવાસ અને પ્રસાદની પરંપરા જોવા મળે છે. જુદા જુદા પ્રદેશોના ઘરોમાં અનંતનો દોરો, નૈવેદ્ય અને લાંબા ગાળાના વ્રતની રીત કુટુંબ પ્રમાણે બદલાય છે.

મહારાષ્ટ્રમાં ગણેશોત્સવની ઘણી મૂર્તિઓનું વિસર્જન અનંત ચતુર્દશીએ થાય છે. મધ્યપ્રદેશના ઇન્દોરમાં પણ આ દિવસે ગણેશ વિસર્જન સાથે ઝાંખીઓની સરઘસની પરંપરા છે. ગણેશની સ્થાપના અને વિદાયનું આ આચરણ અનંત ભગવાનની વ્રતકથાથી અલગ છે.

દિગંબર જૈન પરંપરામાં ભાદરવા સુદ પાંચમથી ચૌદસ સુધી દશલક્ષણ પર્વ પાળવામાં આવે છે. ચૌદસે તેની સમાપનની સાધના, ઉપવાસ અને પ્રતિક્રમણ થાય છે. તેની પોતાની ધાર્મિક પરંપરા છે; ક્ષમાવાણીનો દિવસ પણ પોતાના જૈન પંચાંગ અને સ્થાનિક સંઘ પ્રમાણે જોવામાં આવે છે.