ભાઈબીજ

ભાઈબીજ, જેને ભાઈદૂજ કે યમદ્વિતીયા પણ કહે છે, ભાઈ-બહેનના હેત અને એકબીજાના સુખની કામનાનો તહેવાર છે. જાણીતી કથા એવી છે કે યમુનાજી પોતાના ભાઈ, મૃત્યુના દેવ યમરાજને વારંવાર પોતાને ઘેર આવવાનું નિમંત્રણ આપતાં. આખરે કારતક સુદ બીજે યમરાજ બહેનને ઘેર આવ્યા. યમુનાજીએ તેમને તિલક કર્યું, ભાવથી જમાડ્યા અને ખૂબ પ્રેમથી આદરસત્કાર કર્યો. બહેનનું હેત જોઈ યમરાજ પ્રસન્ન થયા અને વરદાન આપ્યું કે જે ભાઈને આ દિવસે બહેન તરફથી આવો સાચા મનનો આવકાર અને પ્રાર્થના મળે, તેનું કલ્યાણ થાય. આ કથા પરથી જ આ દિવસનું પરંપરાગત નામ યમદ્વિતીયા પડ્યું. ગુજરાતી પરિવારોમાં બહેન ભાઈને ઘેર બોલાવે છે, આરતી ઉતારે છે કે તિલક કરે છે, મીઠાઈ ખવડાવી જમાડે છે અને ભાઈના લાંબા, નીરોગી આયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે. ભાઈ ભેટ આપી પોતાનું હેત વ્યક્ત કરે છે. રક્ષાબંધનની જેમ આ રિવાજ પણ સમય જતાં પરિવારમાં એકબીજાની કાળજીને ઊજવવાનો દિવસ બની ગયો છે. છતાં દિવાળીના તહેવારો પૂરા થવા આવે ત્યારે આવતી ભાઈબીજનું પોતાનું આગવું સ્થાન છે.

ભક્તિ, કુટુંબની પરંપરા અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે મોસમી અર્થને કારણે ભાઈબીજનું મહત્ત્વ છે.

આ દિવસે બહેન ભાઈને ઘેર નહીં, પણ ભાઈ બહેનને ઘેર જાય છે અને ત્યાં જ જમે છે. બહેન ભાઈને તિલક કરી આરતી ઉતારે છે, અને ભાઈ બહેનને ભેટ આપે છે. જ્યાં ભાઈ કે બહેન ન હોય ત્યાં ચંદ્રને ભાઈ કે બહેન માની લેવાય છે. આ રિવાજનું એ જૂનું રૂપ છે.

ઉત્તર ભારતમાં આ તહેવાર ભાઈદૂજ, મહારાષ્ટ્રમાં ભાઉબીજ અને બંગાળમાં ભાઈ ફોંટા તરીકે ઊજવાય છે. બંગાળમાં તિલક ન થાય ત્યાં સુધી બહેન ઉપવાસ કરે છે. શ્રાવણમાં આવતું રક્ષાબંધન આ જ સંબંધનો બીજો ભાગ છે, પણ તે બહેનના નહીં, ભાઈના ઘેર ઊજવાય છે.