બોળ ચોથ

બોળ ચોથ ગુજરાતનું વ્રત છે, જેના કેન્દ્રમાં ગાય અને વાછરડા પ્રત્યેનો આદર છે. તે નાગ પાંચમ અને જન્માષ્ટમીના તહેવારો પહેલાં આવે છે. પરંપરાથી પરણેલી સ્ત્રીઓ આ દિવસે વાછરડા સાથે ગાયની પૂજા કરે છે, અને સંતાન તથા પરિવારના આરોગ્ય અને રક્ષણ માટે પ્રાર્થના કરે છે. આ વ્રતની એક જાણીતી લોકકથા વાછરડા પ્રત્યે બેદરકારી સામે ચેતવે છે. કથામાં ગેરસમજ કે બેદરકારીથી એક નાના વાછરડાને નુકસાન થાય છે, અને ઘરમાં દુઃખ અને પસ્તાવો છવાઈ જાય છે. ભૂલ સ્વીકારીને સાચા મનથી પૂજા કર્યા પછી ઘરમાં ફરી સુખ પાછું આવે છે. મોઢેથી કહેવાતી આ કથાની વિગતો જુદી જુદી રીતે કહેવાય છે, પણ તેનો સાર એ જ રહે છે કે પશુના જીવનનો આદર કરવો, માતાની મમતા સમજવી અને જવાબદારી નિભાવવી. ઘણા ઘરોમાં કુટુંબના રિવાજ પ્રમાણે અમુક અનાજમાંથી બનેલી વાનગીઓ ખવાતી નથી, અથવા ગાયના દૂધની વસ્તુઓ વાપરવામાં આવતી નથી. પૂજા પછી સાદું ભોજન લેવાય છે. આ વ્રત ગુજરાતની ઘરગથ્થુ વ્રત પરંપરાનો ખાસ ભાગ છે, જ્યાં રોજનું કુટુંબજીવન, પશુપાલન અને ભક્તિ એકબીજા સાથે ગૂંથાયેલાં છે.

બોળ ચોથનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

આ દિવસે ઘઉં દળાતા નથી અને કોઈ પણ વસ્તુ પર છરી ચલાવાતી નથી. એટલે રસોઈ એવી વસ્તુઓમાંથી બને છે જેને કાપવી ન પડે. સંધ્યા ટાણે ગાય અને વાછરડાની પૂજા થાય છે. શ્રાવણ વદના જે દિવસો શીતળા સાતમે પૂરા થાય છે, તેની શરૂઆત આ દિવસથી થાય છે.