ધનતેરસ 2027

ગુજરાતી પંચાંગ પ્રમાણે આસો વદ તેરસને ધનતેરસ અથવા ધનત્રયોદશી કહે છે. આ દિવસથી ઘણા પરિવારોમાં દિવાળીના મુખ્ય ઉત્સવો શરૂ થાય છે. ધન્વંતરિનું પૂજન, આરોગ્ય અને સમૃદ્ધિની પ્રાર્થના તથા દીપ પ્રગટાવવાની પરંપરા આ દિવસ સાથે જોડાયેલી છે. અહીં ભાગવતમાં આવતી સમુદ્રમંથન અને ધન્વંતરિના પ્રાગટ્યની કથા છે.

એક સમયે દેવોનું બળ અને સમૃદ્ધિ ઘટી ગયાં હતાં. અસુરોની સામે તેઓ નબળા પડતા જતા હતા. પોતાની શક્તિથી સંકટ દૂર થતું ન જોઈ તેઓ બ્રહ્માજી પાસે ગયા. બ્રહ્માજી તેમને લઈને ભગવાન વિષ્ણુની શરણમાં ગયા. દેવોએ પ્રાર્થના કરી અને પોતાને મદદ કરવા વિનંતી કરી.

વિષ્ણુએ એક માર્ગ બતાવ્યો. ક્ષીરસાગરનું મંથન કરવાથી અમૃત પ્રગટ થશે. એ કામ દેવો એકલા કરી શકે એમ નહોતું. તેથી હમણાં અસુરો સાથે સંધિ કરીને તેમની મદદ લેવી જરૂરી હતી. વિષ્ણુએ મંદર પર્વતને મંથનનો આધાર અને વાસુકિ નાગને દોરડું બનાવવા કહ્યું. તેમણે ખાતરી આપી કે આ મુશ્કેલ કાર્યમાં તેઓ પોતે મદદ કરશે.

દેવો અસુરરાજ બલિ પાસે ગયા. બંને પક્ષોએ સાથે મળીને અમૃત મેળવવાની વાત સ્વીકારી. તેઓ મંદર પર્વતને સમુદ્ર સુધી લઈ જવા લાગ્યા, પરંતુ તે ખૂબ ભારે હતો. રસ્તામાં જ દેવો અને અસુરો થાકી ગયા. પર્વત હાથમાંથી પડી ગયો અને ઘણા તેની નીચે ઘાયલ થયા. વિષ્ણુએ તેમને ફરી સ્વસ્થ કર્યા અને ગરુડની મદદથી પર્વતને સમુદ્ર સુધી પહોંચાડ્યો.

સમુદ્રમાં ઔષધિઓ અને વનસ્પતિઓ નાખવામાં આવી. વાસુકિને મંદર પર્વતની આસપાસ વીંટાળ્યો. શરૂઆતમાં દેવોએ નાગના મોઢા તરફનો ભાગ પકડ્યો, પરંતુ અસુરોએ કહ્યું કે તેઓ પૂંછડી તરફ નહીં ઊભા રહે. વિષ્ણુએ વિવાદ ન વધારતાં દેવોને પૂંછડી તરફ ઊભા રાખ્યા. અસુરોએ મોઢા તરફનો ભાગ પકડ્યો. પછી બંને પક્ષોએ મંથન શરૂ કર્યું.

પણ પર્વતને નીચે ટેકો નહોતો. મંથન થતાં મંદર સમુદ્રમાં ડૂબવા લાગ્યો. દેવો અને અસુરો નિરાશ થયા કે આટલી તૈયારી પછી પણ કાર્ય અટકી ગયું. એ વખતે વિષ્ણુએ વિશાળ કાચબાનું કૂર્મરૂપ ધારણ કર્યું. સમુદ્રની અંદર જઈને તેમણે પોતાની પીઠ પર પર્વતને ટેકો આપ્યો. હવે મંદર સ્થિર થયો અને મંથન ફરી ચાલી શક્યું.

દેવો અને અસુરો વાસુકિને વારાફરતી ખેંચતા હતા. નાગના મોઢામાંથી નીકળતા ધુમાડા અને ગરમીથી અસુરો અકળાયા. દેવો પણ થાકી ગયા. વિષ્ણુની કૃપાથી વરસાદ અને ઠંડો પવન આવ્યા. છતાં લાંબા પ્રયત્ન પછી પણ અમૃત ન દેખાયું. વિષ્ણુ પોતે પણ મંથનના કાર્યમાં સહાયક બન્યા.

પછી સમુદ્રમાંથી ભયંકર હળાહળ વિષ બહાર આવ્યું. તેનો પ્રભાવ ચારે તરફ ફેલાવા લાગ્યો. અમૃતની આશામાં આવેલા સૌ હવે પોતાના જીવની ચિંતામાં પડ્યા. દેવો અને બીજા જીવો શિવની શરણમાં ગયા. તેમણે વિનંતી કરી કે આ વિષથી જગતને બચાવો.

શિવે પાર્વતી સાથે વાત કરી. તેમણે કહ્યું કે સંકટમાં પડેલા જીવોનું રક્ષણ કરવું જરૂરી છે. પાર્વતીની સંમતિથી શિવે વિષ હાથમાં લીધું અને પી લીધું. તેના પ્રભાવથી તેમનો કંઠ નીલો થયો. તેથી તેઓ નીલકંઠ તરીકે ઓળખાયા. વિષનો ભય દૂર થતાં મંથન ફરી શરૂ થયું.

હવે સમુદ્રમાંથી એક પછી એક દિવ્ય વસ્તુઓ પ્રગટ થવા લાગી. કામધેનુ પ્રગટ થઈ અને ઋષિઓએ યજ્ઞકાર્ય માટે તેનો સ્વીકાર કર્યો. ઉચ્ચૈઃશ્રવા ઘોડો, ઐરાવત હાથી, કૌસ્તુભમણિ, પારિજાત વૃક્ષ અને અપ્સરાઓ પ્રગટ થયાં. દેવો અને અસુરો સૌ સમુદ્રમાંથી શું બહાર આવશે એ જોતા રહ્યા.

પછી લક્ષ્મીજી પ્રગટ થયાં. તેમના આગમનથી ચારે તરફ પ્રસન્નતા છવાઈ ગઈ. દેવોએ તેમના અભિષેકની તૈયારી કરી. પવિત્ર જળ, વસ્ત્રો, આભૂષણો અને પુષ્પમાળા અર્પણ થયાં. ગંધર્વોએ ગીત ગાયાં અને દેવોએ સ્તુતિ કરી.

લક્ષ્મીજીએ સૌ તરફ જોયું. ક્યાંક તપ હતું પણ ક્રોધ પર કાબૂ નહોતો, ક્યાંક જ્ઞાન હતું પણ આસક્તિ બાકી હતી. તેમણે સ્થિર અને નિષ્પક્ષ વિષ્ણુને પોતાના પતિ તરીકે પસંદ કર્યા. પુષ્પમાળા પહેરાવીને તેઓ તેમની પાસે ઊભાં રહ્યાં. વિષ્ણુએ તેમને પોતાના હૃદયમાં સ્થાન આપ્યું. ત્યાર પછી વારુણીનું પણ પ્રાગટ્ય થયું અને અસુરોએ તેમનો સ્વીકાર કર્યો.

મંથન આગળ ચાલતું રહ્યું. અંતે સમુદ્રમાંથી એક દિવ્ય પુરુષ પ્રગટ થયા. તેઓ પીળાં વસ્ત્રો પહેરેલા હતા અને તેમના હાથમાં અમૃતથી ભરેલો કળશ હતો. તેઓ ભગવાન ધન્વંતરિ હતા—આયુર્વેદનું જ્ઞાન ધરાવતું વિષ્ણુનું દિવ્ય સ્વરૂપ. લાંબા પ્રયત્ન પછી જે અમૃતની રાહ જોવાતી હતી, એ કળશ હવે સૌની સામે હતો.

કળશ જોતાં અસુરો તેને મેળવવા ધસી પડ્યા. તેમણે ધન્વંતરિના હાથમાંથી તે છીનવી લીધો. દેવો ફરી નિરાશ થઈને વિષ્ણુ પાસે ગયા. વિષ્ણુએ તેમને ધીરજ રાખવા કહ્યું અને પોતે માર્ગ કાઢશે એવો વિશ્વાસ આપ્યો.

અસુરોમાં હવે અમૃત પહેલાં કોણ પીશે એનો ઝઘડો શરૂ થયો. એ વખતે વિષ્ણુ મોહિનીરૂપે તેમની સામે પ્રગટ થયા. અસુરો તેમનાથી મોહિત થયા. તેમણે મોહિનીને જ અમૃત વહેંચવાની જવાબદારી સોંપી અને તેમની રીત સ્વીકારવાનું વચન આપ્યું.

મોહિનીએ દેવો અને અસુરોને જુદી પંક્તિમાં બેસાડ્યા. તેઓ અસુરો સાથે વાત કરતાં રહ્યાં અને અમૃત દેવોને પીવડાવવા લાગ્યાં. રાહુ દેવના રૂપમાં દેવોની પંક્તિમાં આવીને બેઠો અને અમૃત પીવા લાગ્યો. સૂર્ય અને ચંદ્રે તેને ઓળખીને વિષ્ણુને જણાવ્યું. વિષ્ણુએ ચક્રથી તેનું મસ્તક અલગ કર્યું. અમૃત ગળા સુધી પહોંચ્યું હોવાથી તેનું મસ્તક જીવતું રહ્યું, એમ કથામાં કહેવાયું છે.

અંતે દેવોને અમૃત મળ્યું અને તેમનું બળ પાછું આવ્યું. વિષ્ણુએ મોહિનીનું રૂપ છોડીને પોતાનું સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું. આ રીતે જે મંથન વારંવાર મુશ્કેલીમાં અટક્યું હતું, એમાંથી ધન્વંતરિનું પ્રાગટ્ય અને અમૃતપ્રાપ્તિનું કાર્ય પૂરું થયું.

ધનતેરસ અથવા ધનત્રયોદશી દિવાળીના મુખ્ય ઉત્સવોની શરૂઆત સાથે જોડાયેલી છે. ભગવાન ધન્વંતરિનું સ્મરણ આરોગ્ય માટે, લક્ષ્મીજી અને કુબેરની પૂજા સમૃદ્ધિ માટે તથા યમદીપની પરંપરા રક્ષણની ભાવના માટે થાય છે. ખરીદી એક રિવાજ છે, ફરજ નથી.

ધનતેરસે ઘણા પરિવારો ધન્વંતરિ, લક્ષ્મીજી અને કુબેરનું પોતાની પરંપરા પ્રમાણે પૂજન કરે છે. ઘરની સ્વચ્છતા, દીવા, ઉપયોગી વાસણની ખરીદી અને દાનના રિવાજ છે. કેટલાક ઘરોમાં યમરાજના નામે બહાર દીપ પ્રગટાવાય છે; એ અલગ યમદીપ પરંપરા છે. ખરીદી કરવી જરૂરી વિધિ નથી. ધન્વંતરિનું સ્મરણ આ પર્વમાં આરોગ્યના મહત્ત્વને પણ સ્થાન આપે છે.

ભારતના અનેક પ્રદેશોમાં ધન્વંતરિ પૂજા, લક્ષ્મીપૂજા, યમદીપ અને વાસણ કે કિંમતી વસ્તુની ખરીદીની રીત અલગ છે. રાષ્ટ્રીય આયુર્વેદ દિવસ પહેલાં ધનતેરસે હતો, પરંતુ 2025થી દર વર્ષે 23 સપ્ટેમ્બરે નક્કી થયો છે.