દિવાળી · મહાવીર નિર્વાણ 2022

જૈનો માટે દિવાળી ભગવાન મહાવીરના નિર્વાણને યાદ કરવાનો ઊંડો આધ્યાત્મિક દિવસ છે, કારણ કે જૈન પરંપરા પ્રમાણે આ કાળના ચોવીસમા તીર્થંકર ભગવાન મહાવીર પોતાનું ઉપદેશજીવન પૂર્ણ કરીને પાવાપુરીમાં નિર્વાણ, એટલે કે અંતિમ મોક્ષ, પામ્યા હતા.

જૈન ધર્મમાં દિવાળી ચોવીસમા તીર્થંકર મહાવીર સ્વામીના નિર્વાણનું સ્મરણ છે. જૈન પરંપરા અનુસાર બિહારના પાવાપુરીમાં તેમના અંતિમ ઉપદેશો થયા. જીવનના અંતે તેમણે કર્મબંધનથી મુક્તિ મેળવી અને જન્મમરણના ચક્રમાંથી સિદ્ધપદ પ્રાપ્ત કર્યું. દેહધારી ગુરુ હવે હાજર ન હોવાથી ભક્તોએ તેમના સમ્યગ્જ્ઞાનનો પ્રકાશ જળવાઈ રહે તેનું પ્રતીક દીવાઓથી વ્યક્ત કર્યું.

આ પ્રસંગની મુખ્ય કથા ઘણી હિન્દુ દિવાળી કથાઓથી જુદી છે. જૈન આરાધનામાં અહિંસા, સંયમ, અપરિગ્રહ, સમ્યગ્દર્શન, સમ્યગ્જ્ઞાન અને સમ્યક્ચારિત્રનું મહત્વ છે. કેટલાક સમાજમાં મહાવીરના નિર્વાણ પછી ગૌતમ ગણધરને કેવળજ્ઞાન મળ્યાનું પણ સ્મરણ થાય છે. અનેક શ્વેતાંબર પરિવારોમાં બીજા દિવસે નવું વર્ષ શરૂ થાય છે. સંપ્રદાય પ્રમાણે વિધિ અને ઐતિહાસિક સમયગણનામાં ભેદ હોવાથી બધાને એકરૂપ ગણવા નહીં.

ભક્તો દેરાસરદર્શન, પ્રાર્થના, મહાવીરના ઉપદેશનું સ્વાધ્યાય, દાન અને ક્ષમાભાવ રાખે છે. દીવો જ્ઞાનનું પ્રતીક છે, નુકસાનકારક ઉજવણીનો આધાર નહીં. ગુજરાતમાં આસો અમાસ મુખ્ય તારીખ છે, પરંતુ સાંજની પસંદગી અને બીજા દિવસના નવા વર્ષની ગણતરી સંપ્રદાયના પંચાંગથી ચકાસવી જોઈએ.

મહાવીર નિર્વાણની આ દિવાળી તેને ઊજવનાર જૈન સમાજ માટે મહત્ત્વની છે, અને ધર્મ, પરિવાર તથા સંસ્કૃતિની પરંપરા પેઢી દર પેઢી ટકાવી રાખવામાં મદદ કરે છે.

આ રાતે ઉપવાસ રખાય છે, અને નિર્વાણની ઘડી સુધી જાપ ચાલે છે. જૈન ઘરોમાં પણ ચોપડા પૂજન થાય છે, અને નવા ચોપડામાં સૌથી ઉપર શ્રી ગૌતમસ્વામીનું નામ લખાય છે. બીજી સવારે નૂતન વર્ષ હોય છે, અને ગૌતમસ્વામીનો રાસ ગવાય છે.

જે અમાસે હિંદુ ઘરોમાં લક્ષ્મીપૂજન થાય છે અને બંગાળમાં કાલી પૂજા થાય છે, એ જ અમાસે જૈનો આ દિવસ તદ્દન જુદા કારણે ઊજવે છે. ગુજરાત અને રાજસ્થાનના જૈન પરિવારો ઘણી વાર એક જ ઘરમાં બંને પરંપરા પાળે છે. જૈન ચોપડાનું નવું વર્ષ પણ ગુજરાતી ચોપડાની જેમ બીજી સવારે શરૂ થાય છે.