ગોવર્ધન પૂજા · અન્નકૂટ

ભાગવતની કથા એવી છે કે વ્રજના લોકો પરંપરા પ્રમાણે ઇન્દ્રને પૂજા ધરાવતા. શ્રીકૃષ્ણે તેમને સમજાવ્યા કે એને બદલે ગોવર્ધન પર્વતની, ગાયોની અને જે ધરતી આપણું પોષણ કરે છે તેની પૂજા કરો. આથી ઇન્દ્ર ક્રોધે ભરાયા અને તેમણે વ્રજ પર વિનાશક વરસાદ વરસાવ્યો. શ્રીકૃષ્ણે ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકી લીધો અને તેને મોટી છત્રીની જેમ ધરી રાખ્યો. વરસાદ બંધ થયો ત્યાં સુધી લોકો અને ગાયો તેની નીચે સલામત રહ્યાં. પછી ઇન્દ્રે શ્રીકૃષ્ણની દિવ્ય શક્તિ ઓળખી અને પોતાનો ગર્વ છોડ્યો. આ કથામાંથી તહેવારને નમ્રતા, રક્ષણ, પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા અને કૃષ્ણભક્તિનો ભાવ મળે છે. ઘણાં ઘરોમાં છાણ કે માટીમાંથી ગોવર્ધન બનાવીને તેની અને ગાયોની પૂજા થાય છે. વૈષ્ણવ મંદિરોમાં અન્નકૂટ થાય છે. અન્નકૂટ એટલે અન્નનો ડુંગર. ભગવાન સામે અનેક વાનગીઓ ગોઠવાય છે, અને પછી તે પ્રસાદ તરીકે વહેંચાય છે. ગુજરાતમાં બેસતા વર્ષે અન્નકૂટનું ખાસ મહત્ત્વ છે, અને સ્વામિનારાયણ તથા બીજાં વૈષ્ણવ મંદિરોમાં તે ધામધૂમથી થાય છે.

ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટ ભક્તિ તથા કુટુંબની પરંપરાનો તહેવાર છે, અને આ દિવસ સાથે આધ્યાત્મિક તેમ જ ઋતુનો અર્થ પણ જોડાયેલો છે.

મંદિરોમાં અન્નકૂટ ભરાય છે. રાંધેલી વાનગીઓનો ઢગ મૂર્તિ સામે ગોઠવાય છે, ક્યાંક સો વાનગી તો ક્યાંક હજાર, અને પછી તે વહેંચાય છે. ઘરે છાણનો નાનો ડુંગર બનાવીને તેને શણગારાય છે. ગુજરાતમાં આ દિવસ બેસતું વર્ષ પણ છે, એટલે નવા વર્ષની સવાર અને અન્નકૂટ એક જ દિવસે આવે છે.

વ્રજમાં અને ગુજરાત-રાજસ્થાનનાં પુષ્ટિમાર્ગીય મંદિરોમાં સૌથી મોટો અન્નકૂટ થાય છે, જેમાં સેંકડો વાનગીઓ હોય છે. મહારાષ્ટ્રમાં આ જ દિવસ પાડવો છે, જે પતિ-પત્નીનો દિવસ ગણાય છે. ગુજરાતમાં આ દિવસે બેસતું વર્ષ પણ છે. દક્ષિણ ભારતના મોટા ભાગમાં આ તહેવાર ઊજવાતો જ નથી.