કૂર્મ જયંતી 2020

કૂર્મ જયંતી હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે ઉજવાતી જયંતી છે, અને તેની તિથિ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

કૂર્મ જયંતીએ ભગવાન વિષ્ણુના કાચબા રૂપના કૂર્મ અવતારની પૂજા થાય છે, અને આ અવતારની કથા સમુદ્રમંથન સાથે જ જોડાયેલી છે. દેવો અને અસુરોએ અમૃત મેળવવા સાગર મથવાનું નક્કી કર્યું. મંદરાચળ પર્વતને રવૈયો બનાવાયો અને વાસુકિ નાગને નેતરું. વિશાળ પર્વત સાગરમાં ડૂબવા લાગ્યો, ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ મહાકાય કાચબાનું રૂપ લીધું અને પર્વતને પોતાની પીઠ પર ઝીલી લીધો. આમ આખા મંથનને મજબૂત આધાર મળ્યો. મંથનમાંથી અમૃત નીકળ્યું તે પહેલાં મા લક્ષ્મી સહિત અનેક રત્નો અને દિવ્ય જીવો પ્રગટ થયાં. કૂર્મ ભગવાનનું કામ શાંત છે, પણ તેના વગર કશું શક્ય નહોતું. આ અવતાર બળથી જીતતો નથી, પણ ભારે બોજ ઉપાડી રાખે છે, જેથી સૌનું મુશ્કેલ કામ ચાલુ રહી શકે. એટલે આ જયંતી ધીરજ, સ્થિરતા, બીજાને આધાર આપવાની ભાવના અને દેખાતી સફળતાની પાછળ રહેલા સતત પ્રયત્નની યાદ અપાવે છે.

પુરાણકથામાં સમુદ્રમંથન વખતે હળાહળ વિષ નીકળે છે, જેને શિવજી ધારણ કરે છે, અને પછી દેવતાઓ અમૃત મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. અલગ ગ્રંથોમાં નીકળેલી વસ્તુઓની સંખ્યા અને ક્રમ બદલાય છે, તેથી એક યાદીને સર્વમાન્ય ન ગણવી. કૂર્મનું આધારરૂપ કાર્ય બતાવે છે કે મોટી સિદ્ધિ પાછળ અદૃશ્ય સહારો હોય છે. ભક્તો વિષ્ણુપૂજા, ગ્રંથપાઠ અને દાન કરે છે; વૈશાખ પૂનમનો દિવસ સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે ચકાસવો.

સમુદ્રમંથનમાં મંદર પર્વતને આધાર આપનાર વિષ્ણુના કૂર્મ અવતારનું સન્માન; સ્થિરતા અને સેવાનું પ્રતીક.

વિષ્ણુપૂજા, કૂર્મ તથા સમુદ્રમંથનની કથાનો પાઠ, દીવા, નૈવેદ્ય અને પરંપરા મુજબ દાન.

વૈષ્ણવ પરંપરામાં વૈશાખ પૂનમ સાથે જોડાયેલ; આંધ્ર પ્રદેશના શ્રીકૂર્મમમાં કૂર્મ સ્વરૂપનું વિશેષ મહત્વ.