લોહરી

લોહરી પંજાબ અને તેની આસપાસના ઉત્તર ભારતના પ્રદેશોનો તાપણાનો તહેવાર છે. જાન્યુઆરીના મધ્યમાં, શિયાળો ઢળવા માંડે અને રવી પાકની મોસમ આગળ વધે ત્યારે એ ઊજવાય છે. પરિવારો અને પડોશીઓ તાપણાની ફરતે ભેગા થાય છે, અગ્નિમાં તલ, ગોળ, મગફળી, મકાઈની ધાણી કે અનાજ હોમે છે, પરંપરાગત ગીતો ગાય છે અને ભાંગડા કે ગિદ્ધા કરે છે. લોહરીનાં ઘણાં ગીતોમાં દુલ્લા ભટ્ટીને યાદ કરાય છે. લોકવાયકા પ્રમાણે પંજાબના આ લોકનાયકે જુલમનો સામનો કર્યો હતો અને યુવતીઓની મદદ કરી હતી. બાળકો ઘેરઘેર ફરીને જે ગીતો ગાય છે તેમાં આજે પણ તેમનું નામ આવે છે. જે ઘરમાં નવું બાળક આવ્યું હોય કે હમણાં જ લગ્ન થયાં હોય ત્યાં લોહરીનો આનંદ ખાસ હોય છે, અને તાપણાની ફરતે આખો સમાજ આશીર્વાદ આપવા ભેગો થાય છે. ખેતી સાથેનો નાતો પણ એટલો જ મહત્ત્વનો છે. ભોજનમાં અને અગ્નિને ધરાવાતી વસ્તુઓમાં શેરડી, તલ અને નવો પાક હોય છે. આમ લોહરીમાં મોસમનો બદલાવ, પાક માટેનો આભાર, પંજાબી લોકકથા, સગાંવહાલાંનો મેળાપ અને વર્ષની સૌથી ઠંડી મોસમમાં તાપણે ભેગા બેસવાનો સાદો આનંદ, બધું એકસાથે ગૂંથાયેલું છે.

ભક્તિ, કુટુંબની પરંપરા અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે મોસમી અર્થને કારણે લોહરીનું મહત્ત્વ છે.

અંધારું થાય પછી તાપણું સળગાવીને તેની પ્રદક્ષિણા કરાય છે. તલ, ગોળ, મકાઈની ધાણી અને રેવડી અગ્નિમાં હોમાય છે અને સૌને વહેંચાય છે. લગ્ન કે બાળકના જન્મ પછીની પહેલી લોહરી એ પરિવાર ધામધૂમથી ઊજવે છે. ભોજનમાં સરસોં દા સાગ અને મક્કી દી રોટી હોય છે. બીજા દિવસે સવારે માઘી આવે છે.

લોહરી પંજાબ, હરિયાણા, હિમાચલ અને જમ્મુમાં ઊજવાય છે. લોહરી મકર સંક્રાંતિના આગલા દિવસે સાંજે ઊજવાય છે. સૂર્યનો આ એક જ વળાંક આ પ્રદેશોમાં લોહરી, તમિલનાડુમાં પોંગલ, આસામમાં માઘ બિહુ અને ગુજરાતમાં ઉત્તરાયણ તરીકે ઊજવાય છે. આમ એક જ ખગોળીય ઘટનાના આ ચાર જુદા જુદા તહેવાર છે.