મહાશિવરાત્રી

મહાશિવરાત્રી સાથે કોઈ એક કથા નહીં, પણ શૈવ પરંપરાની ઘણી કથાઓ જોડાયેલી છે. એક જાણીતી માન્યતા છે કે આ રાતે શિવ અને પાર્વતીનું પવિત્ર મિલન થયું હતું, જે શિવ અને શક્તિના સંયોગનું પ્રતીક છે. બીજી કથા સમુદ્રમંથનની છે. અમૃત નીકળ્યું તે પહેલાં સમુદ્રમાંથી હળાહળ નામનું ભયંકર ઝેર નીકળ્યું. સૃષ્ટિને બચાવવા ભગવાન શિવે એ ઝેર પી લીધું અને તેને કંઠમાં જ રોકી રાખ્યું. તેમનો કંઠ નીલો પડી ગયો, અને ત્યારથી તેઓ નીલકંઠ કહેવાયા. શૈવ ગ્રંથોમાં લિંગોદ્ભવની કથા પણ છે. બ્રહ્માજી અને વિષ્ણુ ભગવાન વચ્ચે કોણ મોટું એ વિશે વિવાદ ચાલતો હતો, ત્યાં જ અગ્નિનો એક અનંત સ્તંભ પ્રગટ થયો. બેમાંથી કોઈ તેનો આદિ કે અંત શોધી શક્યા નહીં, અને એ સ્તંભમાંથી ભગવાન શિવ અનંત સ્વરૂપે પ્રગટ થયા. આ કથાઓને કારણે ભક્તો આખી રાત પ્રાર્થના, ધ્યાન અને મંત્રજાપ કરે છે, અને શિવલિંગ પર વારંવાર અભિષેક કરે છે. તેમને માટે જાગરણ પૂજા પણ છે અને અંદરની જાગૃતિની શોધ પણ.

મહાશિવરાત્રીનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

દિવસ આખો ઉપવાસ રખાય છે, અને રાતના ચાર પ્રહરમાં જાગરણ થાય છે. પહેલા પ્રહરે જળથી, બીજા પ્રહરે દૂધથી, ત્રીજા પ્રહરે દહીં અને મધથી, અને ચોથા પ્રહરે ફરી જળથી અભિષેક થાય છે. બીલીપત્ર ત્રણ ત્રણ પાનનાં ચડાવાય છે, અને બીજું કશું જોઈતું નથી. મંદિરો આખી રાત ખુલ્લાં રહે છે. ગુજરાતમાં જૂનાગઢનો ભવનાથનો મેળો શિવરાત્રી સુધી ચાલે છે.

જ્યાં જ્યાં શિવ પૂજાય છે ત્યાં બધે મહાશિવરાત્રી ઉજવાય છે, અને બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં ભારે ભીડ થાય છે, જેમ કે ગુજરાતમાં સોમનાથ, કાશી વિશ્વનાથ અને ઉજ્જૈન. નેપાળમાં પશુપતિનાથ ખાતે સાધુઓ ઊમટે છે. કાશ્મીરમાં પંડિતો તેને હેરથ નામે ઘણા દિવસ ઉજવે છે, અને એ તેમના વર્ષનો સૌથી મોટો તહેવાર છે. દક્ષિણ ભારતમાં મધરાતની એક ઘડી પર નહીં, પણ આખી રાત અભિષેકમ થાય છે.