રાષ્ટ્રીય મતદાતા દિન 2024

રાષ્ટ્રીય મતદાતા દિન 25 જાન્યુઆરીએ ઉજવાય છે, કારણ કે 25 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ ભારતના ચૂંટણી પંચની સ્થાપના થઈ હતી, અને 2011માં આ દિવસ એ હેતુથી શરૂ થયો કે નવા પાત્ર મતદારોને, ખાસ કરીને 18 વર્ષના થતા યુવાનોને શોધી કાઢીને નામ નોંધાવવા અને ચૂંટણીમાં ભાગ લેવા પ્રોત્સાહન આપી શકાય.

ભારતના ચૂંટણી પંચની સ્થાપના 25 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ થઈ હતી, અને પંચના આ સ્થાપના દિવસે જ રાષ્ટ્રીય મતદાતા દિન ઉજવાય છે. આ દિવસ 2011માં એક ચોક્કસ હેતુથી શરૂ થયો. નવા પાત્ર બનેલા મતદારોને, ખાસ કરીને 18 વર્ષના થતા યુવાનોને શોધી કાઢવા, અને તેમને મતદાર તરીકે નામ નોંધાવવા તથા ચૂંટણીમાં ભાગ લેવા પ્રોત્સાહન આપવું, એ તેનો હેતુ હતો. મતદાર ઓળખપત્ર, નામ નોંધણીનાં અભિયાન, શપથ અને જાગૃતિના કાર્યક્રમો આ દિવસની મુખ્ય ઓળખ બન્યાં. આ તારીખ ચૂંટણી પંચની બંધારણીય જવાબદારી પણ યાદ અપાવે છે. સંસદ, રાજ્યોનાં વિધાનમંડળો અને રાષ્ટ્રપતિ તથા ઉપરાષ્ટ્રપતિના હોદ્દાની ચૂંટણીઓ પર દેખરેખ રાખવાનું કામ પંચનું છે. એટલે આ દિવસ કોઈ રાજકીય પક્ષ કે ચૂંટણી પરિણામની ઉજવણી નથી. તેના કેન્દ્રમાં મતદાર છે, લોકશાહીમાં ભાગ લેનાર નાગરિક તરીકે. મતદારનું નામ નોંધાયેલું હોય, તેની પાસે પૂરતી માહિતી હોય, તેના પર કોઈ દબાણ ન હોય, અને તે મત આપી શકે, એ જરૂરી છે. પુખ્ત વયના દરેક નાગરિકને મતાધિકાર મળ્યો છે. પણ એ અધિકારનો સાચો અર્થ ત્યારે જ છે, જ્યારે નાગરિકો ખરેખર ચૂંટણી પ્રક્રિયા સુધી પહોંચી શકે અને તેના પર ભરોસો રાખી શકે. આ દિવસ એ વાત ફરી યાદ અપાવે છે.

ચૂંટણી પંચના કાર્યક્રમો ખાસ કરીને નવા પાત્ર મતદારોની નોંધણી માટે હોય છે, પરંતુ મતાધિકાર માટે સુલભ મતદાન, સાચી મતદારયાદી, દબાણથી સુરક્ષા અને વિશ્વસનીય માહિતી પણ જરૂરી છે. આ દિવસ પક્ષનિરપેક્ષ છે; કોઈ ઉમેદવાર, સરકાર કે વિચારધારાના સમર્થન તરીકે લખવો નહીં. લોકો નોંધણી તપાસવી, વિગતો સુધારવી અને સત્તાવાર ચૂંટણી સેવાઓ વાપરવી શીખી શકે છે.

ચૂંટણી પંચની સ્થાપનાનું સ્મરણ અને માહિતીસભર, સુલભ તથા સ્વતંત્ર લોકશાહી ભાગીદારી.

ચૂંટણી અધિકારીઓ મતદાર જાગૃતિ, નોંધણી સહાય, જાહેર પ્રતિજ્ઞા અને શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો યોજે છે; આ નાગરિક પ્રવૃત્તિ છે.

ભારતમાં ૨૫ જાન્યુઆરીએ ચૂંટણી કચેરીઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને સામાજિક સંગઠનો દ્વારા ઉજવાય છે.