નવરાત્રી

નવરાત્રી આદ્યશક્તિ માતાજીની આરાધનાની નવ રાત છે. તેની મુખ્ય કથા મહિષાસુરની છે. પાડાનું રૂપ ધરનાર આ અસુર એટલો બળવાન બની ગયો હતો કે દેવો પણ તેને હરાવી શકતા ન હતા. ત્યારે બધા દેવોની શક્તિ એક થઈ અને તેમાંથી મા દુર્ગા પ્રગટ થયાં. માતાજીએ મહિષાસુર સાથે લાંબું યુદ્ધ કર્યું અને અંતે તેનો વધ કર્યો. એટલે નવરાત્રી હિંમત, દૈવી શક્તિ અને ધર્મની પુનઃસ્થાપનાનો તહેવાર છે. આ નવ રાત માતાજીનાં શૈલપુત્રીથી સિદ્ધિદાત્રી સુધીનાં નવ સ્વરૂપો સાથે પણ જોડાયેલી છે, અને દરેક સ્વરૂપ એક જુદા આધ્યાત્મિક ગુણનું પ્રતીક છે. પ્રદેશ પ્રમાણે નવરાત્રીનાં રૂપ પણ જુદાં છે. બંગાળમાં દુર્ગાપૂજા કેન્દ્રમાં હોય છે, ઉત્તર ભારતમાં આ દિવસો રામલીલા સાથે જોડાય છે, અને દક્ષિણનાં ઘરોમાં ગોલુ ગોઠવાય છે. ગુજરાત સાંજના ગરબા અને દાંડિયા માટે જાણીતું છે, જે માતાજીના પ્રતીક રૂપે મૂકેલા દીવા કે પવિત્ર સ્થાનકની ફરતે રમાય છે. ઉપવાસ, આરતી, ભજન અને સમૂહ પૂજા સાથે ચાલતો આ તહેવાર વિજયાદશમીએ પૂરો થાય છે.

નવરાત્રીનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસો સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

નવરાત્રીમાં ગરબાની સ્થાપના થાય છે. ગરબો એટલે કાણાંવાળો માટીનો ઘડો, જેની અંદર દીવો પ્રગટાવાય છે. તેની ફરતે ગોળ કૂંડાળે ગરબા રમાય છે, અને દાંડિયા લઈને રાસ રમાય છે. ઘણા લોકો નવમાંથી થોડા કે નવેય દિવસ ઉપવાસ રાખે છે અને માત્ર ફરાળ લે છે.

ગુજરાતમાં ગરબા અને રાસની રમઝટ જામે છે, અને આખા મહોલ્લા ને સોસાયટીઓ મોડી રાત સુધી ગરબે ઘૂમે છે. બંગાળમાં છેલ્લા ચાર દિવસ દુર્ગાપૂજા અને તેના પંડાલોમાં સમાઈ જાય છે. ઉત્તર ભારતમાં રામલીલા થાય છે અને લોકો નવેય દિવસ ઉપવાસ રાખે છે. તમિલનાડુ અને કર્ણાટકમાં ગોલુ ગોઠવાય છે, એટલે કે પગથિયાં જેવી હરોળોમાં ઢીંગલીઓ સજાવાય છે, અને લોકો એકબીજાને ઘેર તે જોવા જાય છે. નવ રાત એ જ, પણ ઊજવવાની રીત ચાર જુદી.