પ્રબોધિની એકાદશી

પ્રબોધિની એકાદશીને દેવઊઠી કે દેવ પ્રબોધિની એકાદશી પણ કહે છે. પરંપરાગત માન્યતા છે કે ચાતુર્માસના ચાર મહિના પછી આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ જાગે છે. દેવશયની એકાદશીથી જે સમય શરૂ થાય છે, તેમાં ભગવાન વિષ્ણુ યોગનિદ્રામાં જાય છે એવું કાવ્યમય વર્ણન છે. કારતક મહિનાની આ એકાદશીએ તેઓ ‘જાગે’ છે, અને ઘણા સમાજોમાં ઘરના મોટા શુભ પ્રસંગો ફરી શરૂ થાય છે. એટલે આ દિવસ કોઈ એક કથા કરતાં ઋતુના પવિત્ર બદલાવનો દિવસ વધારે છે. ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા દીવા, તુલસી, શેરડી અને ઋતુનાં ફળ તથા નૈવેદ્યથી થાય છે. ભક્તો ઘણી વાર ભગવાનનાં પગલાં દોરે છે કે નાનો મંડપ બનાવે છે. પ્રદેશની પરંપરા પ્રમાણે તુલસી વિવાહ આ જ દિવસે કે પછીના દિવસોમાં થાય છે, અને તેનાથી હિંદુ લગ્નની મોસમ ખૂલે છે. ઉપવાસ, ભજન, રાતનું જાગરણ અને બારસે પારણાં, એ એકાદશીના મુખ્ય નિયમો આ દિવસે પણ એવા જ રહે છે.

ભગવાન વિષ્ણુ જાગે છે, અને ચાર મહિનાનો વિરામ પૂરો થાય છે. બીજા દિવસે તુલસી વિવાહથી લગ્નની મોસમ ખૂલે છે, એટલે આ એકાદશી વર્ષના બીજા ભાગનો વળાંક છે. તેને દેવઊઠી કે દેવોત્થાન એકાદશી પણ કહે છે, એટલે કે ભગવાનને ઉઠાડવાનો દિવસ.

કોઈ પણ એકાદશીની જેમ જ ઉપવાસ થાય છે. ફરક એટલો કે બીજી સવારે પારણાં કરીને સામાન્ય દિવસમાં નહીં, પણ નવી મોસમમાં પગ મુકાય છે. શેરડી, શિંગોડાં અને વર્ષનાં પહેલાં આમળાં ધરાવાય છે, એટલે કે ખેતરે હમણાં જ જે આપ્યું હોય તે.