રક્ષાબંધન

રક્ષાબંધનના મૂળમાં રક્ષાસૂત્રનો જૂનો ભાવ છે, અને તેનો અર્થ સમજાવતી અનેક કથાઓ છે. ભવિષ્ય પુરાણ સાથે જોડાતી કથા એવી છે કે દેવો અને અસુરો વચ્ચે લાંબું યુદ્ધ ચાલ્યું. ત્યારે બૃહસ્પતિએ રક્ષાની વિધિ બતાવી, અને ઇન્દ્ર યુદ્ધમાં જાય તે પહેલાં ઇન્દ્રાણી શચીએ તેમના હાથે મંત્રથી પવિત્ર કરેલો દોરો બાંધ્યો. બીજી જાણીતી કથાઓ આ દિવસને લક્ષ્મીજી અને રાજા બલિ સાથે જોડે છે. સમય જતાં સમાજમાં રાખડી ખાસ કરીને ભાઈબહેનના સ્નેહ અને જવાબદારીની નિશાની બની. શ્રાવણ સુદ પૂનમે બહેન ભાઈના કાંડે રાખડી બાંધે છે, તિલક કરે છે અને મોં મીઠું કરાવે છે. ભાઈ ભેટ આપે છે અને બહેનની કાળજી લેવાનું વચન આપે છે. આજે ઘણા પરિવારો આ રક્ષાને એકતરફી નહીં, પણ બંને તરફની જવાબદારી માને છે. કેટલાક પ્રદેશોમાં પૂજારીઓ અને સમાજના લોકો ધાર્મિક વિધિમાં પણ રક્ષાસૂત્ર બાંધે છે. આમ આ તહેવારમાં કુટુંબનો સ્નેહ પણ છે, અને આશીર્વાદ, જવાબદારી અને રક્ષાનો જૂનો ભાવ પણ.

રક્ષાબંધન ભક્તિ અને કુટુંબની પરંપરાનો તહેવાર છે, અને આ દિવસ સાથે આધ્યાત્મિક તેમ જ ઋતુનો અર્થ પણ જોડાયેલો છે.

બહેન ભાઈના જમણા કાંડે રાખડી બાંધે છે, કપાળે તિલક કરે છે અને મોં મીઠું કરાવે છે. ભાઈ બહેનને ભેટ આપે છે, અને જૂના રિવાજ પ્રમાણે વચન પણ આપે છે. રાખડી ફક્ત સગા ભાઈને જ બંધાય એવું નથી. ગુજરાતના દરિયાકાંઠે આ જ દિવસ નાળિયેરી પૂનમ છે. એ દિવસે દરિયાને નાળિયેર અર્પણ થાય છે, અને હોડીઓ ફરી દરિયે નીકળે છે.

ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં આ તહેવારનું ચલણ સૌથી વધુ છે. કોંકણના દરિયાકાંઠે આ દિવસ નારળી પૂર્ણિમા તરીકે ઊજવાય છે. દક્ષિણમાં તે અવની અવિટ્ટમ છે, જ્યારે જનોઈ બદલાય છે. બંગાળમાં ઝૂલન પૂર્ણિમા ઊજવાય છે, જેમાં રાધાજી અને શ્રીકૃષ્ણને હીંડોળે ઝુલાવાય છે. રાખડી હવે ફક્ત સગાં ભાઈબહેન પૂરતી રહી નથી. આ ફેરફાર કોઈ જૂનો પ્રાદેશિક ફરક નથી, પણ આજના વડીલોની નજર સામે આવેલો છે.