રથયાત્રા

રથયાત્રાના દિવસે ભગવાન જગન્નાથ, બલભદ્રજી અને સુભદ્રાજી મંદિરના ગર્ભગૃહમાંથી બહાર આવે છે અને મોટા રથોમાં બેસીને ભક્તો વચ્ચે ફરે છે. સૌથી જાણીતી રથયાત્રા પુરીની છે, જ્યાં ભગવાન ગુંડિચા મંદિરે જાય છે. કેટલાક પ્રદેશોમાં આ યાત્રાને ભગવાન સગાંને ઘેર જાય છે એ રીતે કહેવાય છે. મોટો ભાવ એ છે કે ભગવાન જાતે બહાર આવીને કોઈ રોકટોક વગર સૌને દર્શન આપે છે. ગુજરાતમાં અમદાવાદની પોતાની મોટી પરંપરા છે. જમાલપુરના જગન્નાથ મંદિરેથી ઓગણીસમી સદીથી દર વર્ષે અષાઢી બીજે રથયાત્રા નીકળે છે. જૂના શહેરના રસ્તે શણગારેલા રથ, હાથી, અખાડા, ભજનમંડળીઓ અને સેવા કરતાં મંડળો જોવા મળે છે. આ તહેવાર આટલાં વર્ષોથી લોકોને ખેંચે છે, કારણ કે રોજ ભક્ત ભગવાનનાં દર્શને મંદિરે જાય છે, પણ આ દિવસે ભગવાન પોતે શહેરના રસ્તે ભક્તો પાસે આવે છે. એટલે દર્શન અને સૌનો સાથે મળીને ભાગ લેવો એ જ આ દિવસનું કેન્દ્ર છે.

ભક્તિ, પરિવારની પરંપરા અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુના અર્થને કારણે રથયાત્રાનું મોટું મહત્ત્વ છે.

ત્રણેય રથ નક્કી કરેલા રસ્તે હાથથી ખેંચાય છે. અમદાવાદમાં દિવસની શરૂઆત પરોઢ પહેલાં મંગળા આરતીથી થાય છે. પછી પહિંદ વિધિ થાય છે, જેમાં સોનાની સાવરણીથી રસ્તો વાળવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ આખો દિવસ રથ શહેરના રસ્તે ફરે છે. રસ્તામાં મગ, જાંબુ અને કાકડીનો પ્રસાદ વહેંચાય છે, અને એ દિવસે આખો માર્ગ ફક્ત રથયાત્રા માટે રખાય છે.

મૂળ અને સૌથી મોટી રથયાત્રા પુરીની છે, જ્યાં દર વર્ષે ત્રણેય રથ નવા લાકડામાંથી ફરી બનાવાય છે. અમદાવાદમાં અઢારમી સદીથી પોતાની રથયાત્રા નીકળે છે, અને તે ભારતની બીજા નંબરની સૌથી મોટી રથયાત્રા છે. તેનો માર્ગ જૂના શહેરમાંથી પસાર થાય છે. ઇસ્કોને રથયાત્રાને દુનિયાભરનાં શહેરોમાં પહોંચાડી છે, એટલે ભારત બહારના મોટા ભાગના લોકોએ રથયાત્રા ઇસ્કોન દ્વારા જ જોઈ છે.