વસંત પંચમી

વસંત પંચમીએ વસંત ઋતુનો પહેલો અણસાર મળે છે. આ દિવસ ખાસ કરીને વિદ્યા, સંગીત, ભાષા અને કળાનાં દેવી મા સરસ્વતી સાથે જોડાયેલો છે. ઘણી પરંપરાઓમાં આ દિવસને મા સરસ્વતીના પ્રાગટ્યનો કે જન્મનો ઉત્સવ માનવામાં આવે છે. એટલે વિદ્યાર્થીઓ પુસ્તકો, વાદ્યો અને ભણવાનાં સાધનો માની સામે મૂકે છે અને મન તથા બુદ્ધિ નિર્મળ રહે એવી પ્રાર્થના કરે છે. સરસવનાં પીળાં ફૂલ, પાકતાં ખેતર અને વસંતનો તડકો, એ બધાંનો પીળો રંગ આ તહેવારનો રંગ બની ગયો છે. એ રંગ કપડાંમાં પણ દેખાય છે અને ભોજનમાં પણ. પૂર્વ ભારતમાં આ દિવસ સરસ્વતી પૂજા તરીકે મોટા પાયે ઊજવાય છે, અને બીજા કેટલાક પ્રદેશોમાં તેને શ્રી પંચમી પણ કહે છે. આ તહેવાર ઋતુના બદલાવને એ વિચાર સાથે જોડે છે કે જ્ઞાન, સર્જનશક્તિ અને શિસ્તબદ્ધ અભ્યાસ પણ સતત નવાં થતાં રહેવાં જોઈએ.

વસંત પંચમીનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, કુટુંબની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

આ દિવસે પીળાં કપડાં પહેરાય છે અને પીળી વાનગીઓ ખવાય છે. પુસ્તકો, કલમ અને વાદ્યો મા સરસ્વતી સામે મુકાય છે, અને આખો દિવસ તેનો ઉપયોગ થતો નથી. શાળાઓમાં અને સંગીતના વર્ગોમાં સવારે પૂજા થાય છે. ઘણી વાર ત્રણ-ચાર વર્ષના બાળકને પાટી આપીને તેની પાસે પહેલો અક્ષર લખાવાય છે.

બંગાળમાં આ દિવસ સરસ્વતી પૂજા તરીકે ઊજવાય છે. ત્યાં એ શાળા-કોલેજોનો વર્ષનો સૌથી મોટો તહેવાર છે, પંડાલ બંધાય છે અને માની મૂર્તિના ચરણે પહેલો અક્ષર લખાવાય છે. પંજાબમાં પતંગ ચગે છે. દક્ષિણ ભારતમાં સરસ્વતીની પૂજા નવરાત્રીમાં થાય છે, એટલે ત્યાં આ દિવસ સાદાઈથી પસાર થાય છે.