વિશ્વકર્મા પૂજા 2023

વિશ્વકર્મા પૂજા હિંદુ પંચાંગ પ્રમાણે ઊજવાતો તહેવાર છે, અને તેની તારીખ તથા રીતરિવાજ પ્રદેશ અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જુદાં હોઈ શકે છે.

વિશ્વકર્મા પૂજા દિવ્ય શિલ્પી વિશ્વકર્માજીના સન્માનનો દિવસ છે. વૈદિક વિચારમાં વિશ્વકર્માનું નામ સૃષ્ટિની રચના સાથે જોડાય છે, જ્યારે પછીની હિન્દુ કથાઓમાં તેમને દેવતાઓના સ્થાપત્યકાર કહેવામાં આવે છે. મહેલો, શસ્ત્રો, રથ અને નગરની અદ્ભુત રચનાઓનું શ્રેય તેમને આપવામાં આવે છે. આ પવિત્ર સાહિત્યની કથાઓ છે, પુરાવાવાળા ઇજનેરી દસ્તાવેજો નહીં. તહેવાર કારીગર, મિસ્ત્રી, સુથાર, બાંધકામકર્મી અને ઇજનેરોના કૌશલ્યનો આદર કરે છે.

ખાસ કરીને બંગાળ, ઓડિશા, આસામ તથા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં કારખાનાં, વર્કશોપ અને બાંધકામ સ્થળો સાફ કરીને શણગારાય છે. સાધનો, મશીનો અને વાહનો આગળ વિશ્વકર્માજીની પ્રતિમા રાખી ફૂલ તથા પ્રાર્થના અર્પણ થાય છે; ક્યાંક કામને વિરામ પણ અપાય છે. કામમાં સલામતી, ચોકસાઈ, સર્જનશીલતા અને યોગ્ય આવક માટે આશીર્વાદ માગવામાં આવે છે. તાલીમ, મશીનની જાળવણી અને રક્ષાત્મક સાધનો ફરજિયાત છે; પૂજા અકસ્માતથી બચવાની વ્યવહારુ વ્યવસ્થાનો વિકલ્પ નથી.

પૂર્વ ભારતના ઘણા પ્રદેશમાં સપ્ટેમ્બરમાં કન્યા સંક્રાંતિની આસપાસ પૂજા થાય છે. અન્ય પ્રદેશોમાં માઘના સમય સહિત બીજી વિશ્વકર્મા પરંપરા છે. હાલનો સૌરપ્રવેશનો નિયમ પૂર્વ ભારત માટે યોગ્ય આધાર હોઈ શકે, પરંતુ તેને સમગ્ર ભારતની એકમાત્ર તારીખ ગણવી નહીં. ઉપયોગી વસ્તુઓ બનાવનાર અને સમારનારના શ્રમનું ગૌરવ આ ઉત્સવનો ભાવ છે.

વિશ્વકર્મા પૂજાનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

ઓજારો અને મશીનો સાફ કરી, હાર પહેરાવી, ચાંદલો કરવામાં આવે છે, અને પછી આખો દિવસ તેમને વાપરવામાં આવતાં નથી. આખી વિધિનો સાર આ જ છે કે વર્ષમાં આ એક દિવસ લેથ મશીન ચાલુ થતું નથી. કારખાનામાં કામની જગ્યાએ જ પૂજા થાય છે અને પ્રસાદ વહેંચાય છે. બંગાળમાં આ દિવસે પતંગ ચગાવાય છે.

આ પૂજા પૂર્વ અને ઉત્તર ભારતમાં, એટલે કે બંગાળ, ઓડિશા, ઝારખંડ, બિહાર અને આસામમાં, સપ્ટેમ્બરની કન્યા સંક્રાંતિએ થાય છે. જ્યાં કામદાર યુનિયનો મજબૂત છે એવાં ઔદ્યોગિક શહેરોમાં તે બધે જ ઊજવાય છે. દક્ષિણ ભારતમાં આ જ ભાવના નવરાત્રીની આયુધ પૂજામાં જોવા મળે છે.