દેવશયની એકાદશી

દેવશયની એકાદશીની કથા રાજા માંધાતા સાથે જોડાયેલી છે. એક વાર તેમના રાજ્યમાં લાંબો અને ભારે દુકાળ પડ્યો. રાજાએ ઘણા પ્રયત્ન કર્યા, પણ આ સંકટ શાથી આવ્યું તે સમજાયું નહીં. માર્ગ પૂછવા માંધાતા ઋષિઓ પાસે ગયા. ઋષિઓએ કહ્યું કે પ્રજાને સાથે રાખીને ભગવાન વિષ્ણુની ભક્તિભાવે અષાઢ સુદ અગિયારસનું વ્રત કરો. કથા એવી છે કે એ વ્રત પછી રાજ્યમાં ફરી વરસાદ પડ્યો અને લોકોને રાહત મળી. આ એકાદશીનો ઋતુ સાથે જોડાયેલો અર્થ પણ છે. આ દિવસથી ચાતુર્માસ બેસે છે. માન્યતા છે કે આ ચાર મહિના ભગવાન વિષ્ણુ શેષનાગની શય્યા પર યોગનિદ્રામાં પોઢે છે. એટલે ઘણા સમાજ આ સમયમાં મોટાં શુભ કાર્યોની શરૂઆત ટાળે છે. તેને બદલે વ્રત, યાત્રા અને પ્રવાસમાં સંયમ, સ્વાધ્યાય, ભજન અને નિયમપાલન પર વધુ ભાર મુકાય છે. માંધાતાની કથા સહિયારી જવાબદારીની વાત કરે છે, અને ચાતુર્માસ શાંત સાધનાની ઋતુની શરૂઆત છે. આ દિવસમાં આ બંને વાત ભેગી થાય છે.

માન્યતા છે કે આ દિવસથી ચાર મહિના પછી આવતી પ્રબોધિની એકાદશી સુધી ભગવાન વિષ્ણુ પોઢે છે, અને ચાતુર્માસ બેસે છે. આ મહિનાઓમાં લગ્ન કે વાસ્તુ થતાં નથી, અને બને ત્યાં સુધી નવી મુસાફરી પણ શરૂ થતી નથી. આ વિરામના મૂળમાં ખેતી છે. આ ચોમાસાના દિવસો છે, અને પહેલાં રસ્તા ચાલવા જેવા રહેતા નહોતા.

ઉપવાસ બીજી એકાદશી જેવો જ હોય છે. આ દિવસની ખાસ વાત તેના પછી શરૂ થતા ચાર મહિનાની છે. ઘણા લોકો આ સવારે ચાર મહિનાનો સંકલ્પ લે છે. કોઈ એક ખાવાની વસ્તુ છોડે છે, કોઈ એક ટેવ છોડે છે, તો કોઈ રોજ પાઠ કરવાનો નિયમ લે છે. આ સંકલ્પ પ્રબોધિની એકાદશી સુધી પાળવામાં આવે છે.

મહારાષ્ટ્રમાં આ દિવસ અષાઢી એકાદશી કહેવાય છે, અને આ દિવસે પંઢરપુરની વારી પૂરી થાય છે. સંત જ્ઞાનેશ્વર અને સંત તુકારામની પાદુકાઓ લઈને લાખો લોકો પખવાડિયું પગપાળા ચાલે છે અને આ દિવસે પંઢરપુર પહોંચે છે. ગુજરાતમાં આવી યાત્રા નથી, અહીં આ દિવસ ચાતુર્માસની શરૂઆત તરીકે પળાય છે.