ગણેશ ચતુર્થી

ગણેશ ચતુર્થી વિઘ્નહર્તા, બુદ્ધિના દાતા અને શુભ શરૂઆતના દેવ ગણેશજીનો તહેવાર છે. પુરાણોમાં ગણેશજીના જન્મની એકથી વધુ કથાઓ છે, પણ સૌથી જાણીતી કથા એવી છે કે માતા પાર્વતીએ એક બાળકનું સર્જન કર્યું અને તેને પોતાના દ્વારે ચોકી કરવા બેસાડ્યું. ભગવાન શિવ પાછા ફર્યા ત્યારે બાળકે તેમને ઓળખ્યા નહીં અને અંદર જવા ન દીધા. એમાંથી સંઘર્ષ થયો અને બાળકનું મસ્તક છેદાઈ ગયું. માતા પાર્વતીનું દુઃખ અને ક્રોધ જોઈને શિવજીએ બાળકને હાથીનું મસ્તક લગાવીને ફરી જીવતું કર્યું. તેમણે એને ગણેશ તરીકે સ્વીકાર્યા અને દરેક પૂજામાં સૌથી પહેલું સ્થાન આપ્યું. એટલે આ તહેવારમાં ગણેશજીના જન્મની સાથે એ વાત પણ યાદ કરાય છે કે કોઈ પણ મહત્ત્વનું કામ શરૂ કરતાં પહેલાં તેમને સંભારાય છે. ઘરોમાં અને સાર્વજનિક મંડપોમાં માટીની મૂર્તિની સ્થાપના થાય છે, મોદક અને દૂર્વા ધરાવાય છે, સ્તુતિ-પ્રાર્થના થાય છે અને આરતી ઊતરે છે. નક્કી કરેલા દિવસો પૂરા થાય એટલે મૂર્તિને શોભાયાત્રામાં લઈ જઈને વિસર્જન કરાય છે, જાણે માટીનું એ રૂપ ફરી તત્ત્વોમાં ભળી જાય.

ગણેશ ચતુર્થીનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક કે ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

ઘરમાં કે જાહેર પંડાલમાં માટીની મૂર્તિની સ્થાપના થાય છે, અને એક, ત્રણ કે દસ દિવસ ગણપતિ બિરાજે છે. મોદક અને લાડુ ધરાવાય છે. છેલ્લા દિવસે મૂર્તિને શોભાયાત્રામાં લઈ જઈને વિસર્જન કરાય છે. વિદાય વખતે ગણપતિને મોટેથી આવતા વર્ષે ફરી પધારવાનું આમંત્રણ અપાય છે.

સૌથી મોટો ઉત્સવ મહારાષ્ટ્રમાં થાય છે. જાહેર પંડાલ ટિળકના સમયમાં શરૂ થયા, અને એનાથી ઘરની પૂજા આખા સમાજનો ઉત્સવ બની. ત્યાં અને ગુજરાતમાં દસ દિવસ, અને ઘણાં ઘરોમાં દોઢ દિવસ ગણપતિ બિરાજે છે. દક્ષિણમાં વિનાયક ચતુર્થી વધુ શાંતિથી, કોઝુકટ્ટઈ ધરાવીને ઊજવાય છે. હવે વધુ ને વધુ વિસર્જન નદીને બદલે કુંડમાં થાય છે, અને મૂર્તિઓ પ્લાસ્ટરને બદલે માટીની બને છે.