ઋષિ પંચમી

ઋષિ પંચમી સપ્તર્ષિઓ પ્રત્યેની શ્રદ્ધાનું વ્રત છે. આ સાત ઋષિ છે કશ્યપ, અત્રિ, ભારદ્વાજ, વિશ્વામિત્ર, ગૌતમ, જમદગ્નિ અને વશિષ્ઠ. પરંપરાગત કથા બ્રાહ્મણ ઉત્તંગ, તેમનાં પત્ની સુશીલા અને તેમની વિધવા દીકરીની છે. દીકરીને એક અકળ પીડા થઈ, ત્યારે ઉત્તંગે ધ્યાન ધરીને તેનું કારણ પૂર્વજન્મ સાથે જોડ્યું. એ જન્મમાં શુદ્ધિના નિયમો પળાયા નહોતા, અને દીકરીએ ઋષિ પંચમીના વ્રતની અવગણના કરી હતી. પછી ઉત્તંગે પરિવારને સ્નાન, પૂજા, અર્ઘ્ય, સાદું ભોજન અને સંયમી આચરણથી સાત ઋષિઓનું પૂજન કરતાં શીખવ્યું. આ જૂની કથામાં માસિક ધર્મ વિશેના જૂના જમાનાના શુદ્ધિના ખ્યાલો દેખાય છે. આજે ઘણા લોકો તેને સ્ત્રીઓ પરના ચુકાદા તરીકે નહીં, પણ એ સમયના સાંસ્કૃતિક સંદર્ભમાં સમજે છે. ઋષિ પંચમીનો કાયમી ભક્તિભાવ તો જ્ઞાન જાળવનારા ઋષિઓ પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા છે. સાથે પોતાની ભૂલો, સ્વચ્છતા, સંયમ અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન પ્રત્યેના આદર પર વિચાર કરવાનો આ અવસર છે.

ઋષિ પંચમીનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

હળથી ઉગાડેલું કશું ખવાતું નથી. ભોજનમાં સામો, મોરૈયો અને હળ વગર ઊગતાં બીજાં ધાન રંધાય છે, અને સાથે દૂધ તથા ફળ લેવાય છે. સ્ત્રીઓ સવારે અઘેડાનાં પાનથી નહાય છે, અને સાત ઋષિઓની એક હારમાં પૂજા થાય છે.