ગુરુ પૂર્ણિમા

ગુરુ અજ્ઞાન દૂર કરે છે અને શિષ્યને જ્ઞાન, શિસ્ત અને મનની સ્પષ્ટતા તરફ દોરી જાય છે. ગુરુ પૂર્ણિમા એવા ગુરુને વંદન કરવાનો દિવસ છે. પરંપરાથી આ પૂનમ મહર્ષિ વ્યાસ સાથે જોડાયેલી છે. વેદ અને મહાકાવ્યોની પરંપરાને એકઠી કરીને વ્યવસ્થિત રૂપ આપનાર આ પૂજ્ય ઋષિના નામે તેને વ્યાસ પૂર્ણિમા પણ કહે છે. હિંદુ પરંપરામાં ભક્તો આ દિવસે પોતાના આધ્યાત્મિક ગુરુ, શિક્ષકો અને ગુરુપરંપરાના આચાર્યોને યાદ કરે છે. મઠ અને આશ્રમોમાં ખાસ ગુરુપૂજા, પાઠ અને પ્રવચન થાય છે. બૌદ્ધ પરંપરામાં પણ આ દિવસનું મહત્ત્વ છે, કારણ કે જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયા પછી ભગવાન બુદ્ધે સારનાથમાં પહેલો ઉપદેશ આપ્યો હતો, એની યાદ આ દિવસ સાથે જોડાયેલી છે. જૈન સમાજ પણ આ સમયને પોતાની ગુરુપરંપરા સાથે જોડે છે. આ તહેવાર કોઈ એક પ્રસિદ્ધ ધર્મગુરુની પૂજા પૂરતો નથી. જે લોકો જવાબદારીથી જ્ઞાન આગળ વહેંચે છે, એ સૌ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા એ જ તેનો મોટો અર્થ છે. શિષ્યો ગુરુને વંદન કરે છે અને આશીર્વાદ લે છે. અભ્યાસનો સંકલ્પ ફરી દૃઢ કરે છે, અને ભણાવવા તેમજ ભણવા સાથે આવતી જવાબદારીઓનો વિચાર કરે છે.

ગુરુ પૂર્ણિમાનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

શિષ્ય ગુરુને મળવા જાય છે, મળી ન શકાય તો પત્ર લખે છે, અને મળવું હવે શક્ય જ ન હોય તો તેમને યાદ કરીને વંદન કરે છે. આશ્રમો અને સંગીતની શાળાઓમાં વિધિસર પૂજા થાય છે, અને શિષ્યો ગુરુને ફળ અને વસ્ત્ર અર્પણ કરે છે. આ પૂનમ ચાતુર્માસની શરૂઆતમાં આવે છે. ત્યારે ગામેગામ ફરતા ગુરુ ચોમાસા માટે પ્રવાસ બંધ કરીને એક જગ્યાએ રોકાય છે, અને એટલે જ આ દિવસે લોકો ખરેખર તેમની પાસે પહોંચી શકે છે.

હિંદુ, બૌદ્ધ અને જૈન, ત્રણે આ એક જ પૂનમ ઉજવે છે. બૌદ્ધો આ દિવસે સારનાથમાં ભગવાન બુદ્ધે આપેલા પહેલા ઉપદેશને યાદ કરે છે. મહારાષ્ટ્રમાં દત્ત અને નાથ સંપ્રદાયમાં આ દિવસ સૌથી મોટા પાયે ઉજવાય છે. શીખ પરંપરા આ દિવસ ઉજવતી નથી, કારણ કે શીખ માન્યતા પ્રમાણે ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ સાથે દેહધારી ગુરુઓની પરંપરા પૂરી થઈ.