મોક્ષદા એકાદશી 2020

માર્ગશીર્ષ સુદ અગિયારસનું વિષ્ણુપૂજન અને મોક્ષની પ્રાર્થના સાથે જોડાયેલું વ્રત.

માર્ગશીર્ષ સુદ અગિયારસને મોક્ષદા એકાદશી કહે છે. તેની પ્રચલિત વ્રતકથા રાજા વૈખાનસની છે. એક રાત્રે રાજાને સ્વપ્ન આવ્યું કે તેમના સ્વર્ગસ્થ પિતા દુઃખ ભોગવી રહ્યા છે અને મદદ માગે છે. રાજા વ્યાકુળ થયા અને વિદ્વાનોને ઉપાય પૂછ્યો. તેમણે રાજાને પર્વત ઋષિ પાસે જવાની સલાહ આપી. કથા પ્રમાણે ઋષિએ ધ્યાનથી જાણ્યું કે પિતાને અગાઉના અયોગ્ય કર્મનું ફળ ભોગવવું પડે છે. તેમણે રાજા અને પરિવારને ભગવાન વિષ્ણુની ભક્તિ સાથે માર્ગશીર્ષ સુદ અગિયારસનું વ્રત કરીને તેનું પુણ્ય પિતાને અર્પણ કરવા કહ્યું.

રાજાએ શ્રદ્ધાથી વ્રત કર્યું. કથા મુજબ તેમના પિતાને દુઃખમાંથી મુક્તિ મળી અને ઉત્તમ ગતિ પ્રાપ્ત થઈ. આ પરલોક વિશેનો ઐતિહાસિક પુરાવો નહીં, પણ પિતૃસ્મરણ, પ્રાર્થના અને નિઃસ્વાર્થ ભાવ સમજાવતી ધાર્મિક કથા છે. 'મોક્ષદા' એટલે મોક્ષ આપનારી. આ જ તિથિએ ગીતા જયંતી પણ ઉજવાય છે, જેમાં શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને આપેલા ઉપદેશનું સ્મરણ થાય છે; બંનેની કથા જુદી છે. ભક્તો વિષ્ણુપૂજન, ગીતાપાઠ, દાન અને પોતાની પરંપરા મુજબ ઉપવાસ કરે છે. એકાદશીનું વ્રત તથા બારસના પારણાનો સમય સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે જોવો પડે છે.

મોક્ષદા એકાદશી રાજા વૈખાનસની વ્રતકથા અને પિતૃકલ્યાણ માટેની પ્રાર્થના સાથે જોડાયેલી છે. આ દિવસે ગીતા જયંતી પણ આવે છે, પરંતુ બંનેની કથાઓ અલગ છે.

વિષ્ણુપૂજન, ગીતાપાઠ, પ્રાર્થના અને દાન થાય છે. વ્રતનો દિવસ અને બારસના પારણાનો સમય સ્થાનિક પંચાંગ તથા સંપ્રદાયની રીત પ્રમાણે નક્કી થાય છે.

કેટલાક ભક્તો અનાજનો ત્યાગ કરે છે, જ્યારે કેટલાક વધુ કડક ઉપવાસ રાખે છે. આરોગ્ય અને પરંપરા પ્રમાણે રીત નક્કી કરવી; પારણું બારસના યોગ્ય સમયમાં કરવું.

માર્ગશીર્ષ સુદ અગિયારસે વૈષ્ણવ ભક્તો મોક્ષદા એકાદશીનું વ્રત કરે છે. આ જ તિથિએ કુરુક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી ગીતા જયંતી પણ આવે છે, પરંતુ બંનેની કથા જુદી છે. સ્માર્ત અને વૈષ્ણવ વ્રત તથા પારણાની તારીખમાં ક્યારેક ફેરફાર થાય છે.