સકટ ચોથ

સકટ ચોથને સંકટ ચોથ કે તિલકુટ ચોથ પણ કહે છે. પોષ વદ ચોથનું આ વ્રત મુખ્યત્વે ગણેશજીને સમર્પિત છે, અને સંતાનોના કલ્યાણ માટે રખાય છે. ઉત્તર ભારતમાં કહેવાતી એક જાણીતી કથા બે દેરાણી-જેઠાણીની છે. એક સુખી હતી અને બીજી ગરીબ, અને બંનેની ભક્તિ તથા ઉદારતાની કસોટી થાય છે. બીજી કથાઓમાં એક માની વાત આવે છે, જેની સાચા મનની ગણેશપૂજા તેના બાળકને સંકટમાંથી બચાવે છે. કથા કહેવાની રીત ભલે જુદી હોય, પણ દરેકમાં વાત ‘સંકટ’ની છે, એટલે કે મુશ્કેલી કે જોખમની. શ્રદ્ધા એ છે કે નમ્રતા અને પરિવારની કાળજી સાથે પૂજા કરીએ તો ગણેશજી વિઘ્નો દૂર કરે છે. શિયાળાના આ વ્રતમાં તલનું ખાસ મહત્ત્વ છે. તલની મીઠાઈ અને તલમાંથી બનેલો પ્રસાદ તૈયાર થાય છે, અને તેથી જ તેનું નામ તિલકુટ ચોથ પડ્યું. માતાઓ ઘણી વાર કડક ઉપવાસ રાખે છે. તેઓ ગણેશજીની પૂજા કરીને ચંદ્રને અર્ઘ્ય આપે છે, અને સંતાનોના આરોગ્ય, સલામતી અને લાંબા આયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે.

સકટ ચોથનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, કુટુંબની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

ઉપવાસ સૂર્યોદયથી ચંદ્રોદય સુધી રહે છે, અને પોષ વદ ચોથે ચંદ્ર મોડો ઊગે છે. અર્ઘ્ય આપ્યા પછી તલ-ગોળથી ઉપવાસ છોડાય છે.