ઉત્તરાયણ · મકરસંક્રાંતિ

મકરસંક્રાંતિએ સૂર્ય મકર રાશિમાં પ્રવેશે છે, અને ગુજરાત આ દિવસને ઉત્તરાયણ તરીકે ઉમંગથી ઊજવે છે. પરંપરા આ દિવસને સૂર્યની ઉત્તર દિશા તરફની યાત્રા અને ઋતુના બદલાવ સાથે જોડે છે. ઘણા હિંદુ તહેવારો તિથિ પ્રમાણે આવે છે, પણ સંક્રાંતિ સૂર્યની ગણતરીથી આવે છે. એટલે તે દર વર્ષે મોટે ભાગે જાન્યુઆરીના મધ્યમાં જ આવે છે. દેશના જુદા જુદા પ્રદેશો આ દિવસ જુદાં નામે અને જુદી રીતે ઊજવે છે, પણ ગુજરાતમાં તેની ઓળખ પતંગોથી છવાયેલું આકાશ છે. વહેલી સવારથી આખો પરિવાર ધાબે ચડી જાય છે. પતંગ ચગે છે, આજુબાજુનાં ધાબાં સાથે બૂમાબૂમ ચાલે છે, અને ઊંધિયું, જલેબી, ચીકી અને તલની વાનગીઓ વહેંચીને ખવાય છે. બીજા દિવસે ઘણે ઠેકાણે વાસી ઉત્તરાયણ ઊજવાય છે. આ તહેવારમાં ઋતુ બદલાયાની નિશાની પણ છે, પાક માટે આભારની લાગણી પણ છે, સૌનું હળવુંમળવું પણ છે અને લાંબા, ઊજળા દિવસો આવ્યાનો આનંદ પણ છે. ગુજરાત સાથે એ એટલો જોડાઈ ગયો છે કે આજે ઉત્તરાયણ રાજ્યની સૌથી જાણીતી જાહેર ઉજવણીઓમાંની એક છે.

ઉત્તરાયણ કે મકરસંક્રાંતિનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક કે ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

આ દિવસે આખું ગુજરાત ધાબે હોય છે. સવારનું પહેલું અજવાળું થતાં જ પતંગ ચગવા માંડે છે અને અંધારું થાય ત્યાં સુધી ઊડતા રહે છે. કોઈનો પતંગ કપાય એટલે 'કાઈપો છે'ની બૂમ પડે છે, અને અમદાવાદ અને સુરતમાં આખો દિવસ એ જ અવાજ ગુંજે છે. ઊંધિયું અને જલેબી ખવાય છે, તલ અને ગોળ વહેંચાય છે, અને સૂર્યાસ્ત પછી આકાશમાં તુક્કલ ચડે છે. બીજા દિવસે વાસી ઉત્તરાયણ હોય છે. એ દિવસે ફરી એ જ બધું થાય છે, બસ ખાવાનું આગલા દિવસનું હોય છે.

લગભગ આખા દેશમાં આ દિવસ મકરસંક્રાંતિ તરીકે ઓળખાય છે. ગુજરાતમાં તે ઉત્તરાયણ છે, અને અહીં આખો દિવસ પતંગનો હોય છે. તમિલનાડુમાં ચાર દિવસ પોંગલ ઊજવાય છે, આસામમાં મિજબાની અને તાપણાં સાથે માઘ બિહુ, પંજાબમાં આગલી સાંજે લોહરી અને બંગાળમાં પોષ સંક્રાંતિ. સૂર્યના વર્ષ સાથે બંધાયેલા ગણ્યાગાંઠ્યા તહેવારોમાંનો આ એક છે. એટલે જાન્યુઆરીમાં તેની તારીખ ભાગ્યે જ આઘીપાછી થાય છે.