વટ સાવિત્રી

વટ સાવિત્રીનું વ્રત મહાભારતની પરંપરામાં આવતી સાવિત્રી અને સત્યવાનની જાણીતી કથા પર આધારિત છે. કથા એવી છે કે નારદ મુનિએ ચેતવણી આપી હતી કે સત્યવાન એક વર્ષમાં મૃત્યુ પામશે, છતાં રાજકુમારી સાવિત્રીએ તેને જ પતિ તરીકે પસંદ કર્યો. ભાખેલો દિવસ આવ્યો ત્યારે સાવિત્રી સત્યવાન સાથે વનમાં ગઈ. એક ઝાડ નીચે સત્યવાને પ્રાણ છોડ્યા ત્યારે તે તેની પાસે જ રહી. પછી તે મૃત્યુના દેવ યમરાજની પાછળ પાછળ ચાલી, અને પાછા વળવાની ના પાડી. સાવિત્રીની સમજદારી, પતિનિષ્ઠા અને મક્કમ વાતોથી યમરાજ પ્રસન્ન થયા અને તેને એક પછી એક વરદાન આપતા ગયા. સાવિત્રીએ ચતુરાઈથી એવાં વરદાન માગ્યાં, જે સત્યવાન જીવતો હોય તો જ પૂરાં થઈ શકે. આમ અંતે તેણે પતિનું જીવન પાછું મેળવ્યું. વડ લાંબું જીવે છે અને તેનાં મૂળ દૂર દૂર સુધી ફેલાય છે, એટલે આ વ્રતમાં વડની પૂજા કેન્દ્રમાં છે. સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ વડની પૂજા કરે છે અને સાવિત્રીની હિંમત, બુદ્ધિ અને અડગ નિષ્ઠાને યાદ કરે છે.

વટ સાવિત્રીનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ ઉપવાસ કરીને વડ પાસે જાય છે. થડ ફરતે એકી સંખ્યામાં આંટા લઈને દોરો વીંટે છે, અને કથા સાંભળતાં સાંભળતાં વડની પ્રદક્ષિણા કરે છે. વડના મૂળમાં પાણી રેડાય છે. ગુજરાત અને ઉત્તર ભારતમાં આ વ્રત વૈશાખ મહિનો પૂરો થાય એ વૈશાખ વદ અમાસે થાય છે. મહારાષ્ટ્રમાં આ જ વ્રત પખવાડિયા પછી જેઠ સુદ પૂનમે વટ પૂર્ણિમા તરીકે થાય છે.

ગુજરાત અને ઉત્તર ભારતમાં આ વ્રત વૈશાખ વદ અમાસે થાય છે. પૂર્વ અને દક્ષિણ ભારતના મોટા ભાગમાં તે પખવાડિયા પછીની પૂનમે વટ પૂર્ણિમા તરીકે થાય છે. એટલે આ કેલેન્ડરમાં બંને દિવસ અલગ અલગ નોંધાયેલા છે. બિહાર અને નેપાળમાં આ વ્રત વર્ષનાં સ્ત્રીઓનાં મોટાં વ્રતોમાંનું એક ગણાય છે.