બુદ્ધ પૂર્ણિમા · વેસાક

બૌદ્ધ ધર્મમાં ગૌતમ બુદ્ધ સાથે જોડાયેલો વર્ષનો સૌથી મોટો દિવસ બુદ્ધ પૂર્ણિમા છે, જે વેસાક નામે પણ ઓળખાય છે. ઘણી બૌદ્ધ પરંપરાઓ આ એક પૂનમ સાથે બુદ્ધના જીવનના ત્રણ મોટા પ્રસંગ જોડે છે. લુમ્બિનીમાં રાજકુમાર સિદ્ધાર્થ તરીકે તેમનો જન્મ, બોધગયામાં બોધિવૃક્ષ નીચે થયેલું જ્ઞાન, અને કુશીનગરમાં મહાપરિનિર્વાણ, આ ત્રણેય આ પૂનમ સાથે જોડાયેલાં છે. રાજમહેલના સુખમાં વીતેલું જીવન, દુઃખનું કારણ સમજવાની શોધ, જ્ઞાન, અને પછી પ્રજ્ઞા, સદાચાર તથા કરુણાના માર્ગનો ઉપદેશ, આ આખી યાત્રા આ એક દિવસની યાદમાં સમાઈ જાય છે. ભક્તો આ દિવસે વિહારો અને મંદિરોમાં જાય છે, ધર્મનો ઉપદેશ સાંભળે છે, ધ્યાન કરે છે, દીવા અને ફૂલ ચઢાવે છે અને દાન કરે છે. બીજા પર દયા કરવી, જરૂરિયાતમંદને જમાડવા અને કોઈ જીવને દુઃખ ન પહોંચાડવું, આ દિવસે એનું ખાસ મહત્ત્વ છે. વેસાક કોઈ દુન્યવી જીતની ઉજવણી નથી. એ અનિત્યતા, કરુણા અને મનની અંદરની મુક્તિ શક્ય છે એ વાત પર વિચાર કરવાનો દિવસ છે.

બુદ્ધ પૂર્ણિમા કે વેસાક ઉજવનારા બૌદ્ધ સમાજ માટે આ દિવસનું મોટું મહત્ત્વ છે, અને એ ધર્મ, પરિવાર તથા સંસ્કૃતિની પરંપરાને પેઢી દર પેઢી જીવંત રાખે છે.

આ દિવસે સફેદ કપડાં પહેરાય છે અને માંસાહાર થતો નથી. દીવા અને ફાનસ પ્રગટાવાય છે, બોધિવૃક્ષને પાણી પવાય છે, અને પાંજરામાં પૂરેલાં પક્ષીઓને છોડી મુકાય છે. ભારતમાં આ દિવસે જાહેર રજા હોય છે, અને બોધગયા, સારનાથ તથા સાંચીમાં યાત્રાળુઓની ભીડ ઊમટે છે. શ્રીલંકા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં તો આ વર્ષનો સૌથી મોટો દિવસ છે.

થેરવાદી દેશો, એટલે કે શ્રીલંકા, થાઇલેન્ડ, મ્યાનમાર, કંબોડિયા અને લાઓસ, ત્રણેય પ્રસંગ આ એક જ પૂનમે વેસાક તરીકે ઉજવે છે. ચીન, કોરિયા અને વિયેતનામની મહાયાન પરંપરાઓ આ ત્રણ પ્રસંગ વર્ષના જુદા જુદા દિવસે ઉજવે છે. જાપાનમાં 8 એપ્રિલે હનામાત્સુરી તરીકે માત્ર બુદ્ધનો જન્મ ઉજવાય છે.