દિવાળી · મહાવીર નિર્વાણ

જૈનો માટે દિવાળી ભગવાન મહાવીરના નિર્વાણનું સ્મરણ છે, અને એટલે આ દિવસનો અર્થ ઊંડો આધ્યાત્મિક છે. જૈન પરંપરા પ્રમાણે આ અવસર્પિણી કાળના ચોવીસમા તીર્થંકર ભગવાન મહાવીર પોતાનું ઉપદેશજીવન પૂર્ણ કરીને પાવાપુરીમાં નિર્વાણ પામ્યા. એ પછી ઉપદેશ આપનાર ગુરુ દેહરૂપે હાજર ન રહ્યા, એટલે તેમના જ્ઞાનનો પ્રકાશ જળવાઈ રહે તેના પ્રતીક રૂપે દીવા પ્રગટાવાયા. તેથી જૈનોની દિવાળીનો ભાર હિંદુ દિવાળીની ઘણી કથાઓથી જુદો છે. આ દિવસ કર્મબંધનમાંથી મુક્તિ, સંયમ, અહિંસા અને અજ્ઞાન પર આત્મજ્ઞાનના વિજય તરફ ધ્યાન દોરે છે. ઘણા જૈનો ધનસંપત્તિને તહેવારનું કેન્દ્ર બનાવવાને બદલે પ્રાર્થના, શાસ્ત્રવાંચન અને આત્મચિંતનમાં દિવસ વિતાવે છે. કેટલીક જૈન પરંપરાઓમાં બીજા દિવસને નવા વર્ષની શરૂઆત માનવામાં આવે છે, અને એ દિવસે સદાચારભર્યું જીવન જીવવાનો સંકલ્પ ફરીથી લેવાય છે.

મહાવીર નિર્વાણની આ દિવાળી તેને ઊજવનાર જૈન સમાજ માટે મહત્ત્વની છે, અને ધર્મ, પરિવાર તથા સંસ્કૃતિની પરંપરા પેઢી દર પેઢી ટકાવી રાખવામાં મદદ કરે છે.

આ રાતે ઉપવાસ રખાય છે, અને નિર્વાણની ઘડી સુધી જાપ ચાલે છે. જૈન ઘરોમાં પણ ચોપડા પૂજન થાય છે, અને નવા ચોપડામાં સૌથી ઉપર શ્રી ગૌતમસ્વામીનું નામ લખાય છે. બીજી સવારે નૂતન વર્ષ હોય છે, અને ગૌતમસ્વામીનો રાસ ગવાય છે.

જે અમાસે હિંદુ ઘરોમાં લક્ષ્મીપૂજન થાય છે અને બંગાળમાં કાલી પૂજા થાય છે, એ જ અમાસે જૈનો આ દિવસ તદ્દન જુદા કારણે ઊજવે છે. ગુજરાત અને રાજસ્થાનના જૈન પરિવારો ઘણી વાર એક જ ઘરમાં બંને પરંપરા પાળે છે. જૈન ચોપડાનું નવું વર્ષ પણ ગુજરાતી ચોપડાની જેમ બીજી સવારે શરૂ થાય છે.