કાલી પૂજા

બંગાળ અને પૂર્વ ભારતના કેટલાક પ્રદેશોમાં દિવાળીની રાતની મુખ્ય પૂજા કાલી પૂજા છે. ત્યાં આસો વદ અમાસની અંધારી રાત મા કાળીને સમર્પિત થાય છે. શ્યામ વર્ણ, ગળામાં મુંડમાળા, હાથમાં શસ્ત્રો અને બહાર કાઢેલી જીભ, એવું મા કાળીનું રૂપ ઉગ્ર છે. પણ ભક્તો આ રૂપને ફક્ત ભયાનક નથી માનતા. તેમને માટે મા કાળી એવી જગદંબા છે, જે અહંકાર, ભય, અન્યાય અને આત્માની મુક્તિના માર્ગમાં આવતાં વિઘ્નોનો નાશ કરે છે. બંગાળમાં જાહેર કાલી પૂજાનું ચલણ છેલ્લી કેટલીક સદીઓમાં ખાસ વધ્યું. આજે ઘરની નાની પૂજાથી લઈને મોટા સાર્વજનિક પંડાલ સુધી બધે તે થાય છે. માની પ્રતિમા સ્થપાય છે, દીવા પ્રગટે છે, મંત્ર અને સ્તોત્રનો પાઠ થાય છે, અને ઘણા ભક્તો આખી રાત જાગરણ કરે છે. કાલીઘાટ અને દક્ષિણેશ્વર જેવાં મંદિરોમાં ભારે ભીડ ઊમટે છે. દિવાળીની રાતે જ આ પૂજા આવતી હોવાથી એક ઊંડો વિરોધાભાસ દેખાય છે. અમાસની સૌથી અંધારી રાતે દીવાની હાર ઝળહળે છે, અને મા કાળી અંધકારનો સામનો કરીને તેને બદલી નાખવાની આધ્યાત્મિક હિંમતનું પ્રતીક બને છે.

કાલી પૂજાનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, કુટુંબની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુ સંબંધી અર્થમાં રહેલું છે.

પૂજા મધરાતે શરૂ થાય છે અને પરોઢ સુધી ચાલે છે. માને જાસૂદનાં ફૂલ ચડે છે. ઘણી જગ્યાએ બકરાનો બલિ પણ અપાય છે, જોકે હવે મોટા ભાગના પંડાલમાં ફળ અને મીઠાઈ ધરાવાય છે. આગલી રાતે ચૌદ દીવા કરવામાં આવે છે અને ચૌદ જાતની ભાજી ખવાય છે. કાલીઘાટ અને દક્ષિણેશ્વરમાં બે દિવસ સુધી ભીડ ઓછી થતી નથી.

કાલી પૂજા બંગાળ, આસામ, ઓડિશા અને ત્રિપુરામાં, અને બંગાળ બહાર વસતા બંગાળી પરિવારોમાં થાય છે. દક્ષિણેશ્વર અને કાલીઘાટમાં આખા વર્ષની સૌથી મોટી ભીડ ત્યારે ઊમટે છે. બીજા પ્રદેશોમાં આ જ રાતે લક્ષ્મીપૂજન થાય છે. જે બંગાળી ઘરોમાં બંને પૂજા થાય છે, ત્યાં બંને સાથે સાથે થાય છે.