કરવા ચોથ

કરવા ચોથ લગ્નજીવન સાથે જોડાયેલું વ્રત છે, જે ખાસ કરીને ઉત્તર અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં પળાય છે. એની બહુ કહેવાતી કથા વીરાવતીની છે. વીરાવતી પતિને સમર્પિત પત્ની હતી, અને કડક ઉપવાસથી અશક્ત થયેલી બહેનને તેના સાત ભાઈઓ જોઈ ન શક્યા. બહેન વહેલો ઉપવાસ છોડી દે એ માટે તેમણે ચંદ્ર ઊગ્યો હોય એવો આભાસ ઊભો કર્યો. પછી વીરાવતી પર દુઃખ આવી પડ્યું, ત્યારે તેને સમજાયું કે વ્રત અધૂરું રહી ગયું હતું. તેણે પૂરી શ્રદ્ધાથી ફરી વ્રત કર્યું, અને અંતે પતિનું જીવન અને સુખ પાછાં મેળવ્યાં. બીજા પ્રદેશોમાં પણ એવી જ પતિવ્રતા સ્ત્રીઓની કથાઓ કહેવાય છે, જેમની હિંમત પરિવારની રક્ષા કરે છે. એટલે અહીં કોઈ એક જ કથા નહીં, પણ અડગ નિષ્ઠા મુખ્ય ભાવ છે. સ્ત્રીઓ પરંપરા પ્રમાણે આખો દિવસ ઉપવાસ રાખે છે, શિવ-પાર્વતી કે ગૌરીમાની પૂજા કરે છે, વ્રતકથા સાંભળે છે, અને ચંદ્રનાં દર્શન કરીને અર્ઘ્ય આપ્યા પછી ઉપવાસ છોડે છે.

કરવા ચોથનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, પરિવારની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા ધાર્મિક કે ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

પાણી પણ લીધા વગરનો આ નિર્જળા ઉપવાસ સૂર્યોદય પહેલાંથી ચંદ્રદર્શન સુધી ચાલે છે. પરોઢ પહેલાં સરગી ખવાય છે, અને અર્ઘ્ય આપી ચાળણીમાંથી ચંદ્ર જોયા પછી જ ઉપવાસ છૂટે છે.