ધનતેરસ

ધનતેરસથી દિવાળીના મુખ્ય દિવસો શરૂ થાય છે. આ તહેવાર દિવાળી પહેલાંની આસો વદ તેરસે આવે છે. ‘ધન’ એટલે સંપત્તિ અને ‘તેરસ’ એટલે તેરમી તિથિ, એ બે મળીને તેનું નામ બન્યું છે. પુરાણોમાં આ દિવસ ભગવાન ધન્વંતરિ સાથે જોડાયેલો છે. માન્યતા છે કે દેવોના વૈદ્ય ધન્વંતરિ સમુદ્રમંથન વખતે અમૃતનો કળશ લઈને પ્રગટ થયા હતા. એટલે આ દિવસને ધન્વંતરિ જયંતી પણ કહે છે, અને તે સંપત્તિની સાથે આરોગ્યનો પણ દિવસ ગણાય છે. ઘરેઘરે કહેવાતી બીજી એક કથા એક રાજકુમારની છે, જેના મૃત્યુની આગાહી થઈ હતી. એ રાતે તેની પત્નીએ બારણા પાસે દીવા, ઘરેણાં અને સિક્કા મૂક્યા અને પોતે આખી રાત જાગતી રહી. આથી યમરાજ રાજકુમારને લઈ જઈ શક્યા નહીં. ઘણા પ્રદેશોમાં યમદીપ પ્રગટાવવાની પ્રથા આ કથામાંથી આવી છે. લોકો ઘર અને દુકાન સાફ કરે છે, લક્ષ્મીજી અને ધન્વંતરિની પૂજા કરે છે અને દીવા પ્રગટાવે છે. ઘણા લોકો ધાતુનાં વાસણ, સોનું કે ચાંદી ખરીદે છે. એ ખરીદી ધનનો દેખાડો નથી, પણ શુભ નવી શરૂઆતનું પ્રતીક છે.

ધનતેરસનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, કુટુંબની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

ધાતુની કોઈ વસ્તુ ખરીદાય છે, અને સોનાને બદલે સ્ટીલનું વાસણ હોય તો પણ એટલું જ ચાલે. એ વસ્તુ સાંજ પડે ઘરમાં લવાય છે. ઉંબરે દીવો પ્રગટાવીને આખી રાત બળતો રખાય છે, અને ઘણાં ઘરોમાં એક દીવો બહાર દક્ષિણ દિશા તરફ મુકાય છે. ભાઈબીજે પૂરા થતા પાંચ દિવસમાંનો આ પહેલો દિવસ છે.

પશ્ચિમ ભારતમાં સોનું અને ચાંદી ખરીદાય છે, જ્યારે ઉત્તરના મોટા ભાગમાં પિત્તળ અને સ્ટીલનાં વાસણ ખરીદાય છે. કેરળ અને તમિલનાડુમાં આ દિવસે ખરીદી ઘણી ઓછી થાય છે અને ધન્વંતરિની પૂજા વધારે થાય છે. ભારતમાં આયુર્વેદના વૈદ્યો આ દિવસને રાષ્ટ્રીય આયુર્વેદ દિવસ તરીકે ઊજવે છે.