કાળી ચૌદસ · નરક ચતુર્દશી

ગુજરાતમાં કાળી ચૌદસ દિવાળી પહેલાંની આસો વદ ચૌદસે આવે છે, અને ભારતના બીજા ભાગોમાં ઊજવાતી નરક ચતુર્દશી પણ આ જ દિવસે હોય છે. તેની મુખ્ય કથા શ્રીકૃષ્ણ અને નરકાસુરની છે. નરકાસુર બળવાન રાજા હતો. તેણે અનેક લોકોને કેદ કર્યા હતા અને ચારે તરફ ત્રાસ ફેલાવ્યો હતો. શ્રીકૃષ્ણે યુદ્ધમાં તેનો વધ કર્યો અને બંદીઓને છોડાવ્યા. ઘણી કથાઓમાં આ યુદ્ધમાં સત્યભામાની પણ મોટી ભૂમિકા છે. એટલે દિવાળીની મુખ્ય રાત પહેલાંનો આ દિવસ અંધકાર અને વિનાશક શક્તિઓમાંથી મુક્તિ સાથે જોડાયો. ગુજરાતમાં કાળી ચૌદસના નામ સાથે નકારાત્મક શક્તિઓથી રક્ષણની પરંપરા પણ જોડાયેલી છે, અને સ્થાનિક રિવાજ પ્રમાણે હનુમાનજી, મા કાળી કે કુળદેવીની પૂજા થાય છે. નરક ચતુર્દશીએ વહેલી સવારે તેલથી સ્નાન કરવાની પ્રથા ભારતના ઘણા પ્રદેશોમાં છે. આ દિવસને ફક્ત મેલી વિદ્યાના ડર સાથે જોડવો બરાબર નથી. તેનો મોટો ધાર્મિક અર્થ શુદ્ધિ, હિંમત અને ખરાબ વૃત્તિઓ દૂર કરવાનો છે, જેથી આખું ઘર નિર્મળ મન અને શુભ ભાવ સાથે દિવાળીમાં પ્રવેશે.

કાળી ચૌદસ એટલે કે નરક ચતુર્દશીનું મહત્ત્વ ભક્તિમાં, કુટુંબની પરંપરામાં અને આ દિવસ સાથે જોડાયેલા આધ્યાત્મિક કે ઋતુના અર્થમાં રહેલું છે.

સૂર્યોદય પહેલાં તેલ અને ઉબટન ચોળીને સ્નાન કરાય છે. વડાં અને બીજું તળેલું ચાર રસ્તે મુકાય છે અથવા મા કાળીના મંદિરે ધરાવાય છે. સાંજે હનુમાનજીનાં મંદિરો ભક્તોથી ભરાઈ જાય છે. ગુજરાતમાં દિવાળી પહેલાં ઘરની છેલ્લી અને પૂરેપૂરી સાફસફાઈ આ રાતે થાય છે.

દક્ષિણ ભારતમાં અને ઉત્તરના મોટા ભાગમાં આ જ તિથિ નરક ચતુર્દશી તરીકે ઊજવાય છે. ત્યાં શ્રીકૃષ્ણે કરેલા નરકાસુરના વધની યાદમાં સૂર્યોદય પહેલાં તેલથી સ્નાન કરાય છે. આ રાતને મા કાળીની રાત ગણવાની પરંપરા ગુજરાતની પોતાની છે. બંગાળની કાલી પૂજા તે પછી આવતી અમાસે થાય છે.